Maqala / #stýdentSózi
Kınodaǵy ulttyq sana
"Ulttyq kıno, jalpy óner degenimiz – eń aldymen, qaıtalanbas, rýhanı dúnıe. Sýretker ekranda óziniń shyǵarmashylyǵy arqyly, halqynyń rýhanı álemin, onyń ózekti máselelerin beıneleı alǵanda ǵana ulttyq kınoǵa aınalady". Baýyrjan Nógerbek
Bólim: Kıno
Datasy: 23.09.2018
Avtory: Сауырбаева Балжан
Maqala
Kınodaǵy ulttyq sana
"Ulttyq kıno, jalpy óner degenimiz – eń aldymen, qaıtalanbas, rýhanı dúnıe. Sýretker ekranda óziniń shyǵarmashylyǵy arqyly, halqynyń rýhanı álemin, onyń ózekti máselelerin beıneleı alǵanda ǵana ulttyq kınoǵa aınalady". Baýyrjan Nógerbek
Bólim: Kıno
Datasy: 23.09.2018
Avtory: Сауырбаева Балжан
Kınodaǵy ulttyq sana
Baýyrjan NÓGERBEK

Qazaq kıno óneriniń tarıhyn, teorııasyn zerttep jazǵan tarıhshylar men  kınotanýyshlar sanaýly ǵana. Alǵash Qazaq kınosyndaǵy máselelerdi zerttep  jazǵan kıno tarıhshysy Qabysh Sıranov, kınotanýshy Kamal Smaıylov, Baýyrjan  Nógerbek.

Baýyrjan Ramazanulynyń týǵanyna bıyl jetpis jyl. Onyń qazaq kıno tarıhy jáne teorııasy jaıly jazǵan eńbekteri qazaq kınosynyń altyn qorynan oryn alary sózsiz. Alǵash qazaq tilinde jazatyn kınotanýshylar mektebiniń negizin salǵan aıaýly ustaz. «Ertegilerge jan bitkende» («Kogda  ojıvaıýt  skazkı») [1],  «Qazaqstan kınosy» («Kıno Kazahstana») [2], «Ekranda Qazaqfılm» («Na ekrane  Kazahfılm») [3], «Qazaq kórkemsýretti kınosyndaǵy ekrandy-folklorlyq dástúr» («Ekranno-folklornye tradııı v kazahskom ıgrovom kıno») [4] monografııalarynyń, «Qazaq kınosynyń tarıhy» oqýlyǵynyń («Qazaq anımaııalyq kınosynyń tarıhy» bóliminiń  avtory) [5],  280-ge jýyq  maqalanyń avtory. Eńbekteri shet tilderge aýdarylyp, TMD elderinde, Iýgoslavııada, Germanııada, Gollandııada, Italııada, Ońtústik Koreıada jarııalandy.

Baýyrjan Ramazanuly kınodaǵy ulttyq sana jaıynda «Kınony  ulttyq pa dep suraq qoıýdyń ózi paradoks bolyp  kórinedi. Óıtkeni, ádebıet bolsyn, qaı óner bolsyn, ol ulttyq bolýy tıis. Eger ondaı suraq týyndasa, onda ulttyq bolý jaǵynan problemalar bar degen sóz», - degen bolatyn [2, 298-299 bb.].

Jalpy kınodaǵy ulttyq sananyń bolýyn bireýler sýretshiniń sol jergilikti  jerden bolyp, sol halyqtyń búkil tynys-tirshiligimen tanys bolýy kerektigin aıtsa, endi bireýler kınonyń ulttyq bolýy senarııge tikeleı baılanysty deıdi.  Tipti kıno múlde ulttyq bolýy tıis emes degen de tujyrymdar bar.

Baýyrjan Ramazanuly kınodaǵy ulttyq sana alpysynshy jyldarda Sháken Aımanovtyń fılmderinde aıqyn kórinis taýyp, keıinnen «jańa tolqynnyń» dáýirinde túsirilgen fılmderde ulttyq naqyshtyń azaıǵanyn aıtady. Al, mundaı ózgeristi qazaq kınosyna qazaqılyqtan alshaqtaý qala balalarynyń kelýimen tikeleı baılanystyrady. Mysaly: BMKI (VGIK) túlekteri, sonyń ishinde, rejısser Ermek Shynarbaevtyń dıplomdyq jumys retinde jazýshy Muhtar Áýezovtiń «Qaraly sulý» shyǵarmasy jelisimen daıyndaǵan qysqametrli jumysy kásibı deńgeıdegi rejısserlik sheshimi, ekrandaǵy sulýdy beıneleý tásili úshin emtıhan qabyldaýshylar tarapynan joǵary baǵaǵa ıe bolady. Keıinnen bul fılm otandyq telearnadan kórsetilgende, ádebıetshiler men synshylar «bul – Áýezov emes» dep, qarsylyq bildiredi. Kınotanýshy Baýyrjan Nógerbek: «munyń sebebi - jas rejısserdyń ózi fılmine arqaý etken shyǵarmadaǵy halyqtyń ulttyq psıhologııasyn, turmys-tirshiligin jete  bilmeýinen» deıdi. [1, 64-65 bb.].

Baýyrjan Ramazanuly óziniń kınotanýshy Baýbek Nógerbekpen birlesip jazǵan  «Kazahskoe ıgrovoe kıno: ekranno-folklornye tradııı ı obraz geroıa» kitabynda qazaq kınosynyń búkil tarıhyn, sovettik jáne odan  keıingi kezeńine jeke-jeke bólip qarap, kásibı baǵa beredi. Kitapta tarıhı-revolıýııalyq jáne tarıhı-bıografııalyq fılmderdi halyq shyǵarmasymen, ıaǵnı, folklormen tyǵyz baılanysty ekenin Sh. Aımanovtyń birinshi rejısserlik jumysy «Mahabbat týraly ańyz» fılm-spektakli, «Qozy Kórpesh - Baıan sulý» sııaqty fılmderdi taldap kórsetedi. Jáne mundaı halyqtyq janrǵa negizdelgen fılmder Sh. Aımanovtyń «Aldar Kóse», S.Qojyqovtyń «Qyz Jibek», B. Mansurovtyń  «Qulager»  sııaqty kınotýyndylarmen jalǵasyn tabady. Osy syndy  folklorǵa negizdelgen basqa da fılmderdiń tarıhy men sol kezdegi  jaǵdaıdy  baıandaı otyryp, Baýyrjan Nógerbek 1980-jyldardyń sońynda paıda bolǵan «jańa tolqynnyń», aty aıtyp turǵandaı, qazaq kınosyna jańa baǵyt, jańasha kózqaraspen, ózderiniń aldyńǵy rejısserlarden múlde bólek  baǵytty ustanyp, poetıkadan alystap, realdy kózqaras alyp kelgenin, D.Ómirbaevtyń «Jol», S.Aprymovtyń «Úsh aǵaıyndy» («Trı brata») sııaqty  fılmderinde halyqtyq folklordyń, onyń ishinde, halyq naqyly, ertegi sııaqty dúnıelerdiń fılmde  kórinis tapqanyn  aıtady [3, 350-355 bb.].

Baýyrjan Ramazanuly óz suhbatynda jańa tolqyn men aldyńǵy aǵa býynnyń aıyrmashylyǵy - birinshisiniń óz zamandarynyń bolashaǵyn  bulyńǵyr kórýi dep aıtqan bolatyn. Iaǵnı, bul rejısserdyń ishki jan dúnıesinde bolyp jatqan daǵdaryspen de tikeleı baılanysty. Jáne 1960-1970 jyldardaǵy fılmderdiń endi sharyqtap kele jatqanda  toqtap qalýyn Sháken Aımanov, Májıt Begalın, Abdolla Qarsaqbaev sııaqty bilikti mamandardyń mezgilsiz ómirden ótýimen túsindirse, odan keıingi Shárip Beısembaev, Jardem Baıtenov, Vıktor Pusurmanovtar aldyńǵy býyn ókilderiniń jolyn qaıtalaı almaǵanyn aıtady. «Jańa tolqynnyń» bir jarq etip, Serik Aprymovtyń «Sońǵy aıaldamasy» (Qııan),   Dárejan Ómirbaevtyń «Qaıraty» t.b sııaqty sol kezdegi qoǵamnyń kóńil- kúıin óz keıipkerleri arqyly kıno tilimen baılanystyrǵan týyndylardyń birden toqtap qalýyn rejısserlerdiń joǵaryda atalǵan fılmderdiń taqyrybynan shyǵa almaı qalýymen, ıaǵnı, ıdeıa toqyrýymen  baılanystyrady.

Baýyrjan Nógerbek óziniń qazaq kınosynyń tarıhy, anımaııa janry, folklordyń kınodaǵy kórinisi, M. Áýezovtyń shyǵarmalarynyń  erandalýy sııaqty aýqymdy taqyryptarǵa maqala, ocherkter men kitaptar jazǵan. Ulttyq sana tek rejısserge nemese sol eldiń folkloryna ǵana emes, ony halyqtyń, ıaǵnı, fılmdegi «keıipkerlerdiń» ózderine túsinikti  bolýy kerek ekenin jazǵan. Sebebi, Baýyrjan Ramazanuly «ulttyq naqyshtaǵy  kıno jasaýdyń birden bir joly - óz eliń týraly kınony ózge kórsin, álemge tanylaıyn dep emes, birinshi sol fılmdegi halyqqa túsinikti bolatyndaı etip jasaý kerek» dep, sóziniń dáleli retinde búkil álemge tanymal Fellınıdiń eń aldymen ıtalıandyqtarǵa, sodan soń baryp basqalarǵa  túsinikti  ekenin alǵa tartady.

«...Ádebıette Abaıdan bastap, óz ultynyń adamdary ǵana ádebıet jasaýda. Kınonyń kishkene ózgesheligi, ózindik ereksheligi bar. Ony  ınternaıonaldyq óner, al, tilin halyqaralyq dep aıtýǵa bolady. Montaj, iri plan bolsyn, kez-kelgen beıneleý tásilderi ortaq. Ádebıette tildiń ózi shyǵarmanyń ulttyq negizin qalaıdy. Óıtkeni, kez-kelgen ádebı shyǵarma naqty bir tilde jazylady, kıno ónerinde olaı emes. Sebebi, túsirý jumystary, prokaty halyqaralyq ólshemmen jasalynady. Sondyqtan, rejısserdiń dúnıetanymy, kózqarasy men ishki sezimi ǵana ulttyq  erekshelikti  jetkize  alady» [2, 299 b.]

Qoldanylǵan ádebıet tizimi:

  1. Nogerbek B. «Kıno Kazahstana». – Almaty: Naıonalnyı prodıýserskıı entr, 1998
  2. Rahmanqyzy N. «Qazaq kınosy: keshe jáne búgin». – Astana: «Folıant», 2017
  3. Nogerbek B. R. «Na ekrane Kazahfılm»». – Almaty: Ruan, 2007
  4. https://www.oner.kz/cinema/view/9809-nazira-mukysheva-bauyrzhan-nogerbec-zhane-kazak-casibi-cinoteoriyasy