Maqala
Tbılısı festıvaliniń jańashyldyǵy
2009 jyly qurylǵan Tbılısıılik halyqaralyq teatr festıvali árdaıym shyǵarmashylyq izdeniste júretin ınnovaııalyq sýretshilerdi shaqyryp, eýropalyq jáne azııalyq teatr arasynda kópir ornatýdy kózdegen.
Bólim: Teatr
Datasy: 06.02.2017
Avtory: Анар Еркебай
Maqala
Tbılısı festıvaliniń jańashyldyǵy
2009 jyly qurylǵan Tbılısıılik halyqaralyq teatr festıvali árdaıym shyǵarmashylyq izdeniste júretin ınnovaııalyq sýretshilerdi shaqyryp, eýropalyq jáne azııalyq teatr arasynda kópir ornatýdy kózdegen.
Bólim: Teatr
Datasy: 06.02.2017
Avtory: Анар Еркебай
Tbılısı festıvaliniń jańashyldyǵy
Bertold Breht "Zańdastyrylǵan zańsyzdyq"

Anar Erkebaı

Ónertaný kandıdaty

M.O.Áýezov atyndaǵy ádebıet jáne óner ınstıtýty

Teatr jáne kıno bóliminiń aǵa ǵylymı qyzmetkeri


Jyl saıyn qyrkúıektiń aıaǵy men qazannyń
basynda ótetin Tbılısıılik halyqaralyq teatr festıvali festıval Grýzııanyń mádenı ómirindegi eleýli jańalyq bolyp
búkil álemniń teatr súıer qaýymyn ózine qaratyp otyr. Óıtkeni festıvaldiń
arqasynda  teatrlardyń kórkemdik deńgeıi
ósip qana qoımaı, rejısserler men akterler arasynda tanysý, ıdeıalarymen almasý
proesi júrip, halyqaralyq baılanystar ornatylady. 2011 jyldan bastap bul
festıval (Tbilisi International Festival of Theatre) Eýropalyq festıval
assoıaııasynyń múshesi bolyp Kavkaz aımaǵyndaǵy eń mańyzdy art‑forýmdarynyń
biri mártebesine ıe boldy.

Tbılısı halyqaralyq teatr festıvali birneshe ish‑sharalardan turady:
Halyqaralyq baǵdarlama, halyqaralyq NEW baǵdarlamasy,
grýzııalyq Show‑case, Kavkaz ben
Qarateńiz aımaǵynyń jańa art‑naryǵy, sonymen qatar túrli trenıngter, sheberlik
klastary, festıval kelissózderi men festıval klýbyda  árdaıym jumys jasaıdy.

Halyqaralyq baǵdarlamasynda Eýropa, Azııa men Amerıkanyń eń tanymal teatr
trýppalary óz qoıylymdaryn usynady. Jáne jyl ótken saıyn festıvaldiń
jaǵrapııalyq aýqymy keńee túsýde.

Tbılısı halyqaralyq festıvaliniń eń basty sharasy – Grýzııalyq Show‑case  baǵdarlamasy
óz ult teatrynyń álemdik mádenı jelige ıntegraııalaýdy maqsat tutady. Bul
grýzın teatrlary úshin jańa qarym‑qatynastar men tanystyqtardan basqa, birlesken
jobalar jasaýǵa, sheteldik qonaqtardy shaqyrýdyń arqasynda óziniń ulttyq ónerin
nasıhattaýǵa, basqa da festıvalder men sharalarǵa shaqyrý alýǵa múmkindik berip
otyr. Baǵdarlama drama qoıylymdarymen qatar, jańa dramatýrgııany, zamanaýı bı
men shyǵarmashylyq eksperımentterdi usynady.

Shyny kerek,
grýzııalyq Show‑case  óz rolin jaqsy oryndap keledi. Bul
baǵdarlamany tamashalap, baqylaý úshin shetelden shaqyrylǵan teatrtanýshylar men
rejısserler, prodıýsserler men menedjerler, halyqaralyq festıvaldiń ókilderi úı‑úıine
qaıtqannan keıin jańa grýzın dramatýrgııasyn oqyp, rejısserlerin spektakl
qoıýǵa, unatqan spektaklderin festıvaldarǵa shaqyryp otyr. Osyndaı halyqaralyq
mádenı baılanystardyń arqasynda teatrlar da eýropalyq úlgidegi qoıylymdardy
meıilinshe jaqsy qoıýǵa tyrysyp, boı túzep, basqa teatrlarmen básekelestik
yrǵaqta jumys isteý júıesin qalyptastyryp, ulttyq teatr ónerin joǵary deńgeıge
shyǵarýyna túrtki bolyp otyr. Sondyqtan da bul baǵdarlamanyń ómirlik mańyzy óte
zor bolyp otyr.

2016 jyly
grýzındik Show‑case  TMD, Baltyq, Franııa, Germanııa,
Izraıl, Iran, Fınlıandııa, Túrkııa, Úndistan, Polsha, Oman sultandyǵy, Greııa,
Belgııa, Avstrııa, t.b. elderden 50-ge jýyq
qonaqtardy kútip aldy. Qazaqstannan M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner
ınstıtýtynyń ǵylymı qyzmetkerleri, teatrtanýshylar, ónertaný kandıdattary
Amangeldi Muqan, Gúlnar Jumaseıitova, Anar Erkebaı qazannyń 4-8 aralyǵynda
ótken bul festıvaldiń óte sátti jáne qyzyqty qoıylymdaryn tamashalap, joǵary
deńgeıde uıymdastyrylǵan is‑sharanyń kýágerleri bolyp qaıtty.

Festıvalǵa
eń kóp qoıylymmen qatysqan Kote Mardjanıshvılı atyndaǵy memlekettik drama teatry
boldy. Túrli janrdaǵy, teatrlyq formadaǵy bul spektaklder búgingi drama teatr
akterleriniń bar múmkinshilikterin ashyp kórsetti.

Genrıh Bel "Katarına Blıýmniń joǵalǵan ary"

Mardjanıshvılı
teatry usynǵan ataqty nemis jazýshysy, Nobel syılyǵynyń laýreaty Genrıh Beldiń
 "Katarıny Blıýmniń joǵalǵan ary" atty povesiniń jelisi boıynsha qoıylǵan spektakldiń
rejısseri Mıhaıl Charkvıanıdiń sheshimi óte erekshe boldy. Shyǵarmanyń negizgi
ıdeıasy – quqyq qorǵaý organdary men buqaralyq aqparat quraldarynyń adamnyń jeke
ómirine, onyń oıyna, is‑áreketterine bas suǵýy. Osydan zorlyq‑zombylyqtyń qalaı
dúnıege keletinin de kórýge bolady. Búgingi áleýmettik jeliler arqyly kimniń ne
istep, qaıda baryp, kimmen kezdesip, ne aıtqanyn bilip otyratyn jastarǵa sol
adamnyń ómiriniń jeke keńistigine kılikkeniniń zardabyn baıandaıdy.

Qoıylymnyń
basty keıipkeri qarapaıym qyzmetker Katarına Blıýmniń jaqsy kórip qalǵan jigiti
bankti tonap qashyp ketedi. Sondaǵy Katarınanyń polıııalyq tergeý,
jýrnalısterdiń suraqtary men boljamdap jazǵan pikirlerinen qasha almaı, óz
kinásizdigin túsindirýge tyrysqanymen temirdeı qatty júıeniń torynan shyǵa almaı
aqyry qyr sońynan qalmaǵan jýrnalısti óltiredi. Qoǵamnyń qatygezdigi adamnyń
psıhologııasynyń ózgerýine, psıhıkasynyń quldyraýyna ákelýin rejısser
Katarınanyń beınesi arqyly keremet jetkizgen. Rejısser adamnyń ómirin baqylaý,
onyń artynan qadaǵalaý da zorlyq‑zombylyq sekildi qylmystyń bir túri dep
sheshken.

M.Charkvıanı oılanbaı ınternetke vıdeolardy engizetin adamdar osy
qoıylymdy kórse olar ózderi salǵan, túsirgen beıne‑blogtardaǵy adamdardyń ne
sezetinin, bireýdiń jeke ómirine ruqsatsyz kirýge bolmaıtynyn túsinetin shyǵar
dep aıtady. Qoıylym adamdardyń jeke ómirine mádenıetsiz turǵyda kıligip,
túsirip barshaǵa jaıyp otyratyn BAQ quraldaryna qarsy ashqan soǵys ispettes. Ár
adamnyń ómirindegi eń qymbattysy – óziniń sheshimi, óziniń tańdaýy, sondyqtan da
buǵan aralasýǵa eshkimniń de quqyǵy joq.

Rejısser
qoıylymdy úırenshikti sahnada emes, teatrdyń keń keńistikke qurylǵan zalda  qoıǵan. Kórermender qoıylymdy keıipkerlermen
qatar júrip tamashalap, ózderi de ótip jatqan oqıǵanyń bir bólshegine aınalady. Akterlerdiń
dál qasynda bolyp, olarmen birge otyryp-turyp, arttarynan júrýi arqyly rejısser
kórermendi de sol jýrnalıst-reporterler, blogerler ispetti tyńshy qylyp qoıǵandaı.
Bir ýaqytta ár jerde birneshe oqıǵa ótip, zaldyń ortasyndaǵy esiktiń ar jaǵyndaǵy
páterdiń ishinde bolyp jatqan áreketke sol esikten syǵalatyp qaratýy arqyly
rejısser qoıylymnyń jańasha túrin usynǵan. Sondaı‑aq, zaldyń ár jerinde turǵan
teledıdar arqyly ótip jatqan oqıǵany kórsetýi búgingi teledıdar men ınternet
júıesindegi bireýdiń syrtynan túsirip alǵan vıdıony tamashalap otyrǵandaı
sezimińdi kúsheıte túsedi.

Bul qoıylym
grýzın teatrynyń zamanaýı taqyrypty kóterýimen qatar, rejısserlik izdenistiń
tyń ıdeıalarymen, sahna keńistigin jańasha ıgerýimen, kóremen men akterlerdiń
arasyndaǵy tyǵyz qarym-qatynasty ornatýymen erekshelendi.

Vaja Pshavela "Qojaıyn men qonaq"

Sandro
Ahmetellı atyndaǵy drama teatrynyń sahnasynda jas rejısser Iraklıı Gogııanyń
Vaja Pshavelanyń  «Qojaıyn men qonaq» atty
áfsánasy boıynsha qoıylǵan spektakli naǵyz ulttyq kolorıt pen salt-dástúrdi
kórsetken dúnıe boldy. Qoıylym boıynda grýzınniń halyq mýzykalyq aspaptarynyń:
dolı, chýnırı, pandýrı, chongýrı áýeni polıfonııalyq úılesim taýyp taý halqynyń
minez ereksheligin ashýǵa úlken septigin tıgizgen. Qara kóılek kıgen
qyz-kelinshekterdiń osy aspaptarda oryndap, mert bolǵan erkekterin syńsyp
joqtaýy da ulttyq mentalıtetti, salt-dástúrdi keremet jetkizedi.
Qoıylymnyń turmys-salttyq sýretteýden sharttylyqqa
oıysqany, sahnalyq beıneleý úlginiń utymdy tabylǵany kórermen qaýym men óner
adamdarynan qoldaý tapty.

Rezo Gabrıadze "De Fante marshalynyń gaýhary"

Osy jylǵy
festıvalǵa Rezo Gabrıadzeniń qýyrshaq teatry óziniń tanymal «De Fante
marshalynyń gaýhary» qoıylymymen qatysty. Bul ataqty Avksetıı agarelıdiń
«Hanýmasynyń» jalǵasy sekildi. Qyzyqty shytyrmanǵa toly oqıǵa, fantastıkalyq
sıýjet, kúlkili dıalogtar Gabrıadze qoıylymynyń negizi. Sondaı‑aq, qýyrshaqtardyń
boılary ár túrli, máselen knıaz Pantıashvılıdiń boıy qýyrshaq teatrynyń kishkentaı
sahnasymen birdeı bolyp tursa, qalǵan qýyrshaqtar odan álde qaıda kishkentaı
bolýy, sahnalar artqy perdeniń kómegimen aýysýy, sońynda Eıfel munarasynyń
kóterilýi, tipti júrgizýshi kórermenge tym qatal bolmaýyn ótinýi, ıaǵnı barlyǵy
óte qarapaıym túrde sheshilse de, qoıylymnyń negizi – rejısserdiń otanyna,
Tbılısıge degen mahabbatyn aıdan anyq kórsetip tur.

Davıd Tavadze "Prometeı. Táýelsizdikke 25 jyl"

Koroldik kvartal teatrynyń
usynǵan «Prometeı: táýelsizdikke 25 jyl» atty qoıylymynda óz oqıǵasyn, tarıhyn
aıtyp júrgen tórt jigit pen tórt qyz – táýelsizdiktiń qurdastary. Ár keıipker
antık mıfologııasynyń qaharmany Prometeı sekildi buǵaýlanǵan. Batyl sheshilgen
saıası tragedııa búgingi kórermenniń myńdaǵan suraǵyna jaýap izdeýge kómektesýge talpynady.
Qoıylymnyń avtory ári rejısseri 25 jasar Davıd Tavadze búgingi tańda tek Grýzııa
emes, shetelde tanymal daryndy jigit. Onyń ár qoıylymy jańalyq bolyp otyr.

Nodar Dýmbadze
atyndaǵy teatrdyń Shekspırdiń «Túkke turǵysyzdan kóp daý» komedııasynda rejısser Dımıtrıı
Hvtısıashvılı «teatrdaǵy teatr» tásilin qoldanyp, yrǵaqty mýzyka, qanyq tústi
senografııa men eklektıkany ushtastyryp qyzyqty shoý jasap shyǵypty. Klassıkalyq
mátinnen múldem aýytqymaǵan rejısser qoıylymǵa zamanaýı ún bergen.

Shekspır "Korol Lır"

Al,
M.Týmanıshvılı atyndaǵy kınoakter teatrynda tamashalaǵan «Korol Lır» qoıylymy
jaqsy rejısserlik oı‑tujyrymǵa baǵynyp, sheber akterlik oıynymen erekshelendi.
Ásirese, ataqty Zýrab Kepshıdze Lırdiń ár sózine, qımyl‑qozǵalysyna,
psıhologııalyq ózgeristerine úlken jaýapkershilikpen kelgen. 
Qoıylym rejısseri

Zýrab Geadze áıgili tragedııaǵa eksperıment retinde qaramaı, kerisinshe onyń
fılosofııalyq tereńdigin, adamdar arasyndaǵy qarym‑qatynasty, áke men bala
arasyndaǵy baılanysty ashýdy kózdegen. Naqty mızansenalarmen, rejısserlik tapqyrlyqpen
ol akterlerdi sahnada shyn máninde oınata bilgen. Ár akter keıipkeriniń dara
tulǵalyq qasıetin ashýǵa bar kúshin jumsaǵan. Akterlik ansambl men túrli kórkem
beıneler galereıasyn usynǵan spektakl taza da naqty rejısserlik qoıylym boldy.

Sh.Rýstavellı
atyndaǵy memlekettik teatry Bertold Brehttiń «Birińǵaı jaǵdaı jáne ereje» atty
pesasyn «Zańdastyrylǵan zańsyzdyq» degen atpen dúnıejúzine tanymal Robert
Stýrýanyń rejıssýrasymen usyndy. Bul shyǵarma ómirdiń qatań shyndyǵy men ózekti
máselelerin kórsetedi. Qumdy shóldiń ortasynda munaı ken orny tabylǵanyn estigen
iri munaı kompanııasynyń ıesi Karl Langman eki kómekshisimen sol jaqqa attanady.
Jol jónekeı óziniń bir kómekshisinen kúdiktenip, ózine sý usynǵan qutyny taspen
uryp óltirmekshi eken dep jigitti atyp óltiredi. Ólgen jigittiń áıeli Karl
Langmandy sotqa bergenimen de, sot munaıshyny aqtap shyǵady. Óıtkeni
adamgershilik, raqymshylyq syndy qasıetter búgingi ómirde jyndylyqtyń ǵana belgisindeı
bolyp qalǵan...

Robert
Stýrýa qoıylymda shyǵarmanyń janryna sáıkes absýrdtan aýytqymaǵan. Búgingi saıası
jaǵdaıdy ashyq kórsete otyryp mysqyl men ótkir satıraǵa toly, sahnalyq sheshimi
boıynsha saıası batyldyq pen qatar teatrlyq shoý úılesim tapqan.

Sholom Aleıhem, Gýram Batıashvılı "Begalıýt. Qýǵynda júrý"

Grýzın
baǵdarlamasy usynǵan repertýardyń ishindegi eń tamasha qoıylym – Mardjanıshvılı
teatrynyń Sholom Aleıhem men Gýram Batıashvılıdiń shyǵarmalary boıynsha «Begalıýt –
Qýǵynda júrý» boldy. Rejısseri qazirgi Grýzııa men shetelderge tanymal Levan
ýladze. Qýǵynda, naqtyraq Reseıde júrgen eki evreı otbasynyń basynan
keshkenderin áńgimeleıtin qoıylym kórkemdik deńgeıi óte joǵary ári tarıhy
shyndyqty ashyq kórsetti. Birinshi bólimin komedııalyq janrda, ekinshi bólimin
tragedııa janrynda sheshilgen. Akterler bir aýyz sózsiz, tek ym‑ısharanyń,
plastıkanyń kómegimen búkil oqıǵany, keıipkeriniń jan‑dúnıesin ashyp kórsetti.
Akterlerdiń mánerli mımıkasy, aıqyn kózqarasy, qoıylymnyń yrǵaǵyna, mýzykanyń
únine tolyqtaı baǵynǵan plastıka tańqaldyrmaı qoımaıdy.

Úı ishindegi
kishi‑girim janjaldar, balalardyń oıyny, birinshi mahabbattary óte qarapaıym ári
dáldikpen jetkiziledi. Bunyń barlyǵy oınaqy evreı áýenimen kórkemdelip,
akterlerdiń yrǵaqty qımyl‑áreketine keremet septigin tıgizdi. Al, orys
kórshileri pańdanyp shyqqan kezde olardyń ulttyq áýeni qoıylyp, birden sahna men
áreket atmosferasy ózgerip shyǵa keledi. Ekinshi bólimde erjetken balalardyń
ómirine orystardyń aralasýy, olardyń moraldyq minez‑qulyǵynyń ózgerýine septigin
tıgizip, aqyrynda jyldar boıy kórshi bolyp kelgenderine qaramastan búkil úrim‑butaǵymen
evreılerdi qyryp salý sahnalary óte áserli. Úılerin órtep, shaldy tepkilep,
jastaryn pyshaqtap jatqan kezde sahna qyzyl qandaı laýlap, ar jaǵynan patshalyq
Reseıdiń ánurany estilip jatýy qorqynyshty.
Osy ekinshi bólim qoıylymnyń áleýmettik‑saıası jáne
kórkemdik aýqymyn keńeıtip, onyń sátti sahnalyq úlgisin quraǵan.

Rejısser L.ýladze qııalynyń júıriktiginen týǵan ár
kórinisterde áreketti irilendirip jınaqtaýǵa, qarapaıym oqıǵaǵa kúrdeli
dramatızm berilgeni kórinip tur. Bir sózi joq spektaklde rejısser oıynyń
mazmundylyǵyn kórsetetin izdenister men tapqyrlyq, burynǵy dástúrge
jaltaqtamaıtyn shyǵarmashylyq batyldyq jeterlikteı.

Rejıssýra men akterlik oryndaýshylyq óner arasynda
kórkemdik birlik, sahnalyq tutastyq keremet saqtalǵan. Rejısser óziniń tamasha
oı-tujyrymyn akter oıyny arqyly tolyq júzege asyrǵan.

Festıvaldiń
grýzııalyq baǵdarlamasyna usynylǵan 23 qoıylymdy tórt kúnde qarap shyǵý múmkin
emes. Degenmen de, usynylǵan spektaklderdiń bárin qaraýǵa kúsh jumsadyq.
Joǵaryda sóz bolǵan dúnıeler, izdenisimen, jańashyldyǵymen este qalǵandary. Grýzın
rejısserlarynyń tek búgingi turmystyq‑áleýmettik qana emes, sonymen qatar saıası
ózekti máselelerge ótkir ári batyldyqpen kelýi tańqaldyrdy. Sonymen qatar,
festıvalǵa usynǵan osy qoıylymdadyń rejısserleriniń bir‑ekeýi ǵana sahna
korıfeıleri bolsa, qalǵan barlyǵy jastar ekeni qyzǵanyshpen qaratty.