Maqala
"Darıǵa-aı" jastar teatrynyń sahnasynda – Rıchard III
Rıchard III – bolattaı qaırat-jiger men úlken aqyldyń ıesi bolǵanymen, aqsaq, búkir, kemtar. Óziniń kemtarlyǵynyń kegin taqqa otyryp, tulǵa retinde tanylyp qaıtarýdy qalaıdy.
Bólim: Teatr
Datasy: 15.02.2017
Avtory: Бақыт Нұрпейіс
Maqala
"Darıǵa-aı" jastar teatrynyń sahnasynda – Rıchard III
Rıchard III – bolattaı qaırat-jiger men úlken aqyldyń ıesi bolǵanymen, aqsaq, búkir, kemtar. Óziniń kemtarlyǵynyń kegin taqqa otyryp, tulǵa retinde tanylyp qaıtarýdy qalaıdy.
Bólim: Teatr
Datasy: 15.02.2017
Avtory: Бақыт Нұрпейіс
"Darıǵa-aı" jastar teatrynyń sahnasynda  – Rıchard III

Baqyt Nurpeıis

Ónertaný doktory, professor

T.Júrgenov atyndaǵy QazUÓA "Ónertaný" fakýltetiniń dekany


Shyǵys Qazaqstan oblysy  mádenıet, arhıvter jáne qujattama basqarmasy
Semeıdiń "Darıǵa-aı" jastar teatrynda Dına Qunanbaıdyń rejıssýrasymen  Ý.Shekspırdiń "Rıchard III" (aýdarǵan
H.Erǵalıev) tragedııasynyń premerasy (2017 jyldyń 4-5 aqpan kúnderi)  boldy.

Bul óner ordasy QR eńbek sińirgen qaıratkeri, professor Darıǵa
Turanqulqyzy jáne  QR eńbek sińirgen
qaıratkeri Tóken Ibragımovtyń bastamasymen 1999 jyldyń 14 qarashasynda shańyraq
kótergen edi. Teatrdyń irge tasyn qalaýǵa professor Maıra Omarbaeva, aǵa
oqytýshy Meıramgúl Aleparova, teatrdyń rejısseri jáne kórkemdik jetekshisi bolǵan
Akbaráli Aıtybaev syndy azamattar aıryqsha úles qosqanyn jaqsy bilemiz.           

Teatr qurylǵannan bastap onyń kásibı
ósýine bar bilimi men biliktiligin jumsaǵan A.Aıtybaev teatrdyń ózine tán
kelbetin qalyptastyrýǵa mol ter tókti. Onyń rejıssýrasymen qoıylǵan J.B.Molerdiń "Sarań", G.Gorın "Umytyńdar
Gerostratty", D.Isabekov "Ápke", M.Hasenov "Paı-paı, jas jubaılar-aı!", "Yzǵarly jeltoqsan" (rekvıem), M.Shahanov "Tanakóz", M.Maqataev "Darıǵa júrek" spektaklderi akterlerdiń sheberligin shyńdaýǵa aıryqsha áserin tıgizdi.  Búgingi kúnge deıingi ujym shyǵarmashylyǵynyń
jetken jetistigine A.Aıtybaevtyń qoltańbasy baıqalatynyn atap aıtý  oryndy bolmaq. Akbaráli Turanqululy negizin
qalaǵan  sóz qudiretin qasterleý dástúri  teatrdyń budan keıingi spektaklderinde  aldyńǵy kezekte tura bereri daýsyz.
Akterlerdiń boıyna ónerge degen qushtarlyq pen jaýapkershilik dánin ege otyryp,
olardyń árqaısysynyń daralyqtaryn asha bilgen rejısser óziniń sońǵy demi
taýsylǵansha jas óner ordasynyń jumysyn alǵa jyljytýmen boldy.Teatrdyń erteńine
zor úmitpen, batyl senimmen qaraǵan ustazdarynyń júzege asyra almaı ketken asyl
armandaryn búginde shákirtteri odan ári jalǵastyryp jatyr. 

Qazirgi
kúnde teatrdyń dırektory Amangeldi Talǵatbekuly
Bahtınov pen kórkemdik jetekshisi Dáýren Sháripuly Tóleýbaev bastaǵan
teatr ujymy jańa belesterden kórinýge aıanbaı eńbek etip keledi. 

Atalmysh teatrdyń qurylǵanyna jıyrma jyl tolyp úlgirmese
de ulttyq teatr ónerin damytýda eleýli
qadamdar jasap, tilimizdi, dinimizdi, salt-dástúrimizdi dáripteı otyryp,
elimizdiń órkenıetine, mádenı damýyna, bolashaq urpaqtyń estetıkalyq kózqarasynyń
qalyptasýyna  súbeli úlesin qosyp keledi.
Osy merzim ishinde jastardy  izgilikke,
adamgershilik qasıetterge tárbıeleýde
ózindik  orny men bet-beınesi
aıqyn birden-bir óner ordasyna aınaldy. Teatr trýppasyn Semeı qalasynyń  M.Tólebaev atyndaǵy «Saz» kolledjiniń akterlik
bólimin bitirgen  jastar quraıdy. Saıdyń tasyndaı sátti iriktelgen akterler
quramy shyǵarmashylyq izdenis ıirimderine boılaǵan saıyn qanattary qataıyp,
psıhologııaǵa, oıǵa, tolǵanysqa qurylǵan dramatýrgııalyq týyndylardy erkin
ıgerýge kóshti.

Teatrdyń
repertýaryna kóz jibersek shetel dramatýrgııasynan Ý.Shekspırdiń "
Romeo men Djýletta", Sh.Aıtmatovtyń "Aq keme", V.Delmardyń "Ókinishti ómir", G.Hýgaevtyń "Ittiń balasy nemese adamnyń alasy",  ulttyq dramatýrgııadan D.Isabekovtyń "Ápke", "Esepshot, domıno jáne kúrketaýyq", M.Hasenovtyń "Paı, paı, jas jubaılar-aı!",
K.Toqaevtyń "Soldat ketti soǵysqa", M.Rahımjanovtyń "Ámire-aıaqtalmaǵan án",
Á.Taýasarovtyń "Mahabbat araly" t.b. osy zamannyń ózekti taqyryptaryna arnalǵan
shyǵarmalar oryn alǵan. Sonymen qosa balalarǵa arnalǵan R.Ibraevanyń "Báıterek",
N.Mendebaıyrovtyń "Júrek izdegen qýyrshaq", S.Marshaktyń "On eki aı",
R.Kıplıngtiń "Maýglı", A.Bogachevanyń "Ǵajaıyp tún" dep atalatyn ertegileri
júrip jatyr.   

Teatr
qorjyny jyl saıyn jańa qoıylymdarmen tolyǵyp keledi. Bul ujym halyqaralyq, respýblıkalyq deńgeıdegi  teatr festıvalderine qatysyp, óz ónerlerinen
syn tezinen ótkizip, alǵa jyljyp keledi. Atap aıtqanda, I-shi Respýblıkalyq
ázil-syqaq baıqaýynyń laýreaty, halyqaralyq Dýlat Isabekov shyǵarmalaryna
arnalǵan teatr festıvaliniń dıplomanty, Oralhan Bókeı atyndaǵy Respýblıkalyq
kórkemsóz sheberleriniń laýreaty, Uly Jeńistiń 65 jyldyǵyna jáne B.Momyshulynyń
100 jyldyq mereıtoıyna arnalǵan Qazaqstan teatrlarynyń XVIII Respýblıkalyq
festıvaliniń "Ekinshi plandaǵy eń úzdik áıel" beınesin somdaǵany úshin
nomınaııasyn jáne  laýreat ataǵyn,
sonymen qatar Kazaqstan drama teatrlarynyń HHIII respýblıkalyq festıvalinde
Abaı atyndaǵy mýzyka jáne drama teatrymen birlese jumys istep Bas júlde ıegeri
atandy.

Búgingi tańda teatr ujymynyń shyǵarmashylyq izdenis jolynda ekenin jaqynda
ǵana sahnaǵa shyqqan jańa premerasy dáleldep ótti. Teatr dırektory
A.Bahtınovtyń arnaıy shaqyrtýymen kelgen jas rejısser D.Qunanbaı teatr
trýppasymen ortaq til tabysyp, ekiniń biri bara bermeıtin Shekspır
tragedııasyn  sátti qoıǵandyǵynyń kýási
bolyp qaıttyq.

Shekspır shyǵarmashylyǵynyń alǵashqy jyldarynda jazylǵan shejireler tórt
pesadan eki kezeńdi quraıdy. Birinshisi: "Genrıh
 VI" jáne "Rıchard III". Ekinshisi: "Rıchard II", "Genrıh IV". Dramatýrgtiń saıası kózqarasy osy pesa-shejirelerinde
aıqyn kórinedi. Onyń bul pesalarynda alǵash ret dúnıejúzi dramatýrgııasynda
saıası kúres mıftik emes, realıstik ádispen beınelendi. Shekspır shejireleri
(hronıkalary) kóp aktili dramalardan turady. Olardaǵy negizgi tartys koroldik
ústemdik pen feodaldar arasyna qurylǵan. Avtordyń saıası ıdealy – memleket
tutastyǵy, halyqty súıetin aqyldy koroldiń bolýyna saıdy.

Eger
sońǵy jyldardaǵy álem teatrlarynyń repertýaryn qaraıtyn bolsaq, onda  Shekspır shyǵarmalarynyń arasynan eń kóp
qoıylǵany "Gamlet", "Korol Lır" jáne "Rıchard III" eken.

"Rıchard III-ti" Londondaǵy «Almeıda» teatrynda áıgili rejısser Rýpert
Gýldtiń sahnalaýy, ondaǵy Rıchard rólin ataqty akter Reıf Faınstyń oınaýy eleýli
oqıǵaǵa aınalǵany barshaǵa málim. Sol sııaqty Satırıkon teatrynda jaryq kórgen
Iýrıı Býtýsovtyń  (Rıchard – Konstantın
Raıkın) spektakli de úzdik rejısserlik sheshimimen eleń etkizgen bolatyn.

Qazaq teatrlary da táýelsizdikten keıingi jyldary Shekspır
shyǵarmashylyǵyna degen qyzyǵýshylyqtaryn toqtatqan emes. Atap aıtsaq,  onyń "Otello", "Korol Lır", "Makbet", "Romeo
men Djýletta", "Asaýǵa tusaý" t.b.
pesalary qoıyldy.  Al, "Rıchard III" shejiresiniń "Darıǵa-aı" jastar teatrynyń sahnasynan jaryq kórýin
mádenı jańalyqqa balaımyz.

Spektakl oqıǵasy teatr sahnasyna jaıǵasqan kórermenderdiń kóz aldynda
ótedi. Bul kameralyq teatr oıynyn tamashalaǵysy kelgen jurtshylyqqa óte qolaıly
boldy.  Rejısser tragedııany basynan
aıaǵyna deıin bir sózin qaldyrmaı qoıýdy maqsat etpegen. Ol avtor ıdeıasyn túp
qazyq etip alyp Rıchard bolmysyn
ashatyndaı oqıǵalardy iriktep bir jarym saǵattyq spektakl jasap shyqqan. Atalmysh
qoıylym óziniń plastıkalyq oralymymen, tereń ıirimdi, qyrtysty mazmunymen,
oryndaýshylardyń shynaıy oıynymen erkin qabysyp kóńil tolqytty.

Spektakldiń kórkemdik úlgisi, janr tabıǵatyna saı kúńgirt túspen
bezendirilip  kórermenderdi tereń oıǵa
jeteleıdi.  Alakóbe jaryq aıasynda dop
qýyp júrgen jastar beli búkir, aıaǵy qısyq, usqynsyz adamdy syrtqa qaqpaılap,
ózderiniń arasyna kirgizbeı yǵystyra beredi.
Olar qýǵan saıyn, sol topqa bar kúshimen umtylǵan Rıchard – E.Nuǵmanov
ashýdan býlyǵyp ketken. Osy kórinis arqyly rejısser adamdardyń meıirimine zárý
bolǵan kemtar jannyń eshnárseden aıanbaıtyn jaýyz adamǵa aınalatynyn  sezdirip ótedi. 
  

Kelesi kóriniste, zymııan kúlkimen ortaǵa
shyqqan Gloster Rıchard  búkil oqıǵany óz
ýysyna alyp, qandy josparlaryn júzege asyrýǵa bel sheship kirisedi. Bul rólde
oınaǵan Erkebulan Nuǵmanov bir boıynda danyshpandyq pen zulymdyq qatar ómir
súrip jatqan adamnyń júz qubylatyn ekijúzdiligin, satqyndyǵyn nanymdy
boıaýlarmen asha bildi. Akterdiń
mánerli de, ıkemdi plastıkasy,
aıshyqty dıkııasy
taqqa qol jetkizý úshin týǵan aǵasy men inisin, ózine
baǵynǵysy kelmegen basqa da gerogtardyń qanyn sýdaı aǵyzǵan jaýyz adamnyń
qorqynyshty kelbetin aıqyn kórsetýge zor septigin tıgizdi.

Tragedııada Rıchardtyń Ledı Annany aldap-arbap qolǵa túsiretin sahnasy
dramatýrg sheberliginiń bıik núktesine aınalǵan. Bul sahnany oınaý akterden ishki
serpindi, qyzý temperamentti qajet etedi. Kúıeýiniń qabiri basynda jylap
otyrǵan Annany ábjylandaı arbap, tilinen bal tamyzǵan Rıchardtyń-E.Nuǵmanov dem
alysy jıilep, betin ay ter jýady. Ózine jaqyndatpaı kirpideı jıyrylǵan sulý
áıeldiń osal tusyn dóp basyp, qas pen kózdiń arasynda qolyna túsiredi. Ledı
Anna kete salysymen jeńisine masattanǵan Rıchard eki sanyn shapalaqtap, qoldaryn ýqalap, óziniń zymııandyǵyna ózi razy
bolyp masaırap kúledi. Birer mınýt
buryn  óz alqymyna qanjar taqap
Annaǵa degen mahabbat jolynda ózin qurbandyqqa shalýǵa daıyn bolǵandyǵyna áıeldi
ǵana emes, búkil kórermenderdi sendirgen Rıchard – E.Nuǵmanov kelesi qandy
josparyna  kirisip ketedi.

Akter oıynynda shynaıy shyqqan taǵy bir sahna ózi óltirgen adamdardyń
elesi kelip Rıchardty mazalaıtyn tusy. Bul sátti akterdiń nanymdy oınaǵany
sonshalyq tipti onyń keıipkerine aıaýshylyq sezim
týyndaıdy. Munda Rıchard  birinshi
ret óziniń ishki jan dúnıesine úńilip, ar otyna órtenedi. Basqalar bylaı tursyn,
ózin-ózi sonshalyqty jek kóretinindigin, basyna topyraq seýip, ústindegi
kıimderin sheship laqtyryp, búkir arqasymen jerge aýnap janynyń yshqynǵanyn, sol
arqyly ózegin órtegen ókinishin jaıyp salady. Bir sózben aıtqanda
E.Nuǵmanov  Rıchardtyń psıhologııalyq
tolǵanystaryn, bir kúıden ekinshi kúıge alma kezek aýysar sátterin  alǵyrlyqpen bere bildi. 

Árıne, dúnıejúziniń aty shýly akterleriniń ózi oınaýǵa dáti bara
bermeıtin bul róldi somdaý akterge ońaı túspegeni de baıqalyp turdy. Rejısser
D.Qunanbaı tarapynan  Rıchard  beınesin áli de ótkirleı túsetin tustar
barshylyq. Dálirek aıtsaq,  onyń
danyshpandyǵy jaýyzdyǵynyń astynda kórinbeı qaldy. Akterdiń ıntonaııasy men
bet-júzin qubyltý arqyly áli de bolsa keıipker áreketterin ótkirleı túsýge
bolýshy edi. 
Rıchard bıliginiń qupııasy  onyń aqyldy da, qý saıasatkerliginde ǵana
emes, sonymen qatar ol – danyshpan akter de, oǵan maskalaryn aýystyrý, ózi
bastap otyrǵan oıynynyń maqsaty – bılik sekildi jan rahatyn beretini
spektaklde aıqyn emes.

Rıchard III bolattaı qaırat-jiger men úlken aqyldyń ıesi
bolǵanymen, aqsaq, búkir, kemtar. Óziniń kemtarlyǵynyń kegin taqqa otyryp,
tulǵa retinde tanylyp qaıtarýdy qalaıdy.  Qandy
belsheden keship armany oryndalǵan  kezde
gerog Bekıngem bastaǵan jaqtastary onyń taqqa otyrýyn ótinip suraıdy.  Munyń bári Rıchardtyń aldyn-ala qurǵan
josparymen jasalady. Spektakldegi osy sahna aıqyndaýdy qajet etedi.  Onyń taqqa qol jetkizýi qoıylymda  úlken oqıǵaǵa aınalmaı qalǵan.

Spektakl basynan sońyna deıin kúńgirt sahnada oınalady. Rejısserdiń bul
sheshimi tragedııa mazmunyna saı, ózindik atmosfera týdyrǵan. Biraq akterlerdiń
betterine jaryq durys túsirilmegendikten olardyń júzderindegi qubylystar anyq kórinbedi. Bizdiń
pikirimizshe, jaryqpen jumys jasaýǵa arnaıy mamandar qajet. Sebebi, spektakldiń
kórkemdik sapasynyń artýyna jaryqtyń tıgizer áseri zor.

Ledı Anna rólin
oınaǵan jas aktrısa Symbat Ahmetovanyń syrtqy kelbeti tartymdy bolǵanymen de,
óz keıipkeriniń hal-kúıine jete boılaı almaǵan. Ásirese, Rıchardtyń qarmaǵyna
iligetin sáttegi Annanyń jan dúnıesinde bolyp ótken qubylystardy daýys
yrǵaǵymen, ún  qubylýlarymen kórsetýge
sheberligi jetpeı qaldy.
Rıchardtyń dilmarlyǵynan, onyń mahabbat sózderinen jeńilgen
ledı Anna súıkimsiz adamnyń  qolynan
saqınasyn alady. Al, odan keıin aıaýly jaryn óltirgen adamǵa turmysqa shyǵady.
Annanyń osyndaı kúrdeli qadam jasaýǵa ne ıtermelegenin aktrısa áli de bolsa
zerttep, izdene túskeni jón.

Sahnaǵa bir ret qana shyǵatyn Edýardty somdaǵan Ǵalym Tasbolatov koroldiń sezim-tolǵanystaryn ılanymdy jetkizdi. Ol dert meńdegen
adamnyń  syrtqy túrimen birge, tynysy
tarylyp, aýyr dem alyp otyrǵan Edýardtyń jan dúnıesi názik, týystaryna
meıirimdi ekendigin jaqyndaryna  meıirlene
qaraǵan kózqarasymen tanytady. Mınýt saıyn ajal kútip otyrǵan koroldiń
kenetten inisiniń qazasyn estı salysymen
úzilip ketýi senimdi shyqty.

Margarıta  rólindegi Qarlyǵa
Sybanova sezimmen, jan-júregimen oınaýǵa beıimi bar aktrısa ekenin tanytyp
ótti. Negizinen, Shekspır shyǵarmalarynda oınaý qaı oryndaýshydan  bolmasyn shamyrqanǵan shabyt pen asaý sezimdi
talap etedi. Akterdiń ishki jan-dúnıesi qazandaı qaınap turmasa, shynaıy oıyn
týdyrý qıynǵa túsedi. Jas aktrısa óz keıipkeriniń úmit pen kúdikke  toly kóńil-kúıin, balalaryna alańdaǵan ananyń
ishki qorqynyshyn nanymdy shyǵardy. Oryndaýshynyń óz rólin zor qulshynyspen, utqyr
umtylyspen alyp shyǵýǵa talpynýy sahnadaǵy seriktesterine áserin tıgizip,
olardyń shıraq qımyldaýlaryna muryndyq boldy.

Spektaklde oınaǵan Klarens – Ádiljan Serikqalıev, Koroleva Elızaveta – Aınur Jadranova, Gerogınıa Iorskaıa  –  Meıramgúl Aleparova, Bekıngem – Eldos Qasymbekov, Lord Hestıngs – Estaı Sháripuly, graf Rıvers – Daýren Tóleýbaev, lord Greı – Islam Azızov t.b. akterler óz keıipkerlerine tán minez
erekshelikterin qarastyryp, shamalary kelgenshe rejısser baǵyttaǵan silemnen
shyqpaýǵa talpynystaryn tanytty. Alaıda, kóptegen akterlerdiń oıynynda oı men
sezim birligi tutastyq tappaı shashyrap ketken. Ásirese, kópshilik sahnalardaǵy
akterlerdiń qımyl-qozǵalystaryn áli de bolsa shıratý qajettigi seziledi.

Qoıylym bastalǵannan sońyna deıin
topyraǵy burqyraǵan sahna ústinde ótedi. Túrmege túsken Klarnes pen
gerogtardyń óltirilýi t.b. jan túrshiktirer jazalar jendetterdiń qolymen
jasalyp, spektakl atmosferasyn odan saıyn aýyrlatady. Qan tolǵan shelekterge
jazalanýshylardyń bastaryn tyǵyp qorlaıtyn kórinister Rıchard ustanǵan  saıasattyń astaryn ashýǵa járdemin tıgizgen.
Rejısser ár qabirge shanshylǵan qylyshtar arqyly
sımvoldyq turǵyda Rıchard qolynan qaza bolǵan adam sanynyń kóptigin
ańǵartqan.    

Jalpy spektakldiń bir demmen oınalatyndyǵy, onyń plastıkalyq yńǵaıdaǵy
tolassyz qımyl-qozǵalys pen damylsyz is-áreketke qurylýy, bederli mızansenalar
kórermenderdiń jalyǵýyna mursha bermeıdi. Kóz aldarynda taq jolynda kisilik
qaǵıdalardy tárk etip, adamdardyń taǵdyrymen oınaǵan Rıchardtyń Rıchmon qolynan
mert bolýy búgingi qoǵamda bolyp jatqan talaı shyndyqpen úndesedi. Spektakldiń
basty ıdeıasy memleket basqarýshy el basqarý isinde   kisilik pen kishilikti, parasat pen
meıirimdi  qatar ustanbaǵan jaǵdaıda jer
betinde qan tógistiń máńgilikke bitpeıtinin eske salý.

Spektakl mýzykasy shyǵarma tabıǵatymen úndesip, keıipker minezderiniń
ashyla túsýine mol septigin tıgizgen. Sýretshi Natalııa Erchıhınanyń jumysy da  atap ótýge turady.

Sonymen "Darıǵa-aı" jastar teatrynyń bul spektakli kórermenderdi úlken
oıdyń jetegine bastaıtyn qoıylymdar qatarynan oryn aldy.  Osyndaı kúrdeli shyǵarmaǵa batyldyqpen barǵan
teatr ujymynyń aldaǵy jumystaryna tek qana sáttilikter tileımiz.