Maqala
Qazaq dástúrli qarý-jaraqtarynyń zamanaýı úlgidegi kórkemdik birligi
Bólim: Beıneleý óneri
Datasy: 15.02.2017
Maqala
Qazaq dástúrli qarý-jaraqtarynyń zamanaýı úlgidegi kórkemdik birligi
Bólim: Beıneleý óneri
Datasy: 15.02.2017
Qazaq dástúrli qarý-jaraqtarynyń zamanaýı úlgidegi kórkemdik birligi

Aqjigit Núsip
Á. Qasteev atyndaǵy Memlekettik óner murajaıynyń kyzmetkeri, ónertanýshy


Qolónerdiń ishindegi metall
óńdeýmen ustalyq óner óz zamanynda sharyqtaý
shegine jetip damyǵany belgili.
Qazaq qarý-jaraq óneriniń búgingi
kúndegi jaǵdaıy asa máz emes jáne onyń sebepteri bárimizge aıan. Ótken
zamandardaǵy qazaq jaýyngeriniń beınesi men qarý-jaraq jıyntyǵyn  búginde biletin adamdar sırep bara jatyr.
Kompıýterlik oıyndar men kógildir ekrandar arqyly jas býyn elimizdiń
etnografııalyq qundylyqtarynan kóri,
batystyń  qundylyqtaryn jaqsy biletini
kóńilge qaıaý salatyny ras. Bul jumys mádenı muramyzdy jańǵyrtý maqsatynda
kenje qalyp jatqan dástúrli qarý-jaraq ónerimizdiń búgingi kelbetin ashyp
kórsetýge baǵyttalǵan.

Búginde elimizdiń kóptegen
aýdandarynda dástúrli qolónerge arnalǵan oqý-oryndar jetkilikti. Qoldanbaly
sándik ónerdiń ishinde qarý-jaraq jasaý sheberhanasy degendi estimeımiz. Dástúrli
qarý-jaraqty kóbinese zergerler men kórkem metall óńdeýshiler aınalysatyny
belgili. HHI ǵasyrdyń alǵashqy shıreginde dástúrli sándik qarý-jaraq ónerimen  aınalysyp, elimizde jáne alys-jaqyn
shetelderde tanylyp júrgen sheberlerimiz bar. Olar dástúrli qarý-jaraq jasaý ónerimizdi
búginde jańǵyrtyp júrgen sheberler: Nadyrbek Jeerenchınev, Begzat Jaqypov,
Estaı Daýbaev, Serikqalı Kókenov jáne aǵaıyndy Qulmenovtar t.b. bolyp tabylady.

Qazaq ustalyq óneri ejelden qanatyn jaıǵan ulyqty óner. Tarıhı qozǵalystar men zamanaýı úderister áserinen
HH ǵasyrda qarý-jaraq jasaıtyn sheberler
azaıyp ketti. Tek  aýyl-aımaqtarda
ustalyq ónermen aınalysatyn birli-jarym kisiler temirshiliktiń negizgi degen
tehnologııasyn ustap otyrǵan bolatyn. Progresstik ǵasyr tusynda qazaq qolónerine
tarıhı faktorlar áser etti. Olarǵa máselen 1932 jylǵy  asharshylyq, Uly otan soǵysy, otarshyl kommýnızm
t.b. jaǵdaılar jatqyzylady. 1950-60 jyldarda qazaq beıneleý óneriniń
ishinde   keskindeme, músin óneriniń aıaq
alysy órkendep, qolónerdiń ishindegi qarý-jaraq óneri kesheýildep  qalady. Ónertanýshy R.Sh.Kýkashev 1950 jyldary
qazaqy pyshaq jasaıtyn, esimderi elge tanymal “pyshaqshylar” áli de bar bolǵanyn,
olardyń óneri ásirese, mal sharýashylyǵymen aınalysatyn adamdardyń arasynda
joǵary baǵalanǵan jaıly aıtady [24, 257b].

1980 jyldary ata-baba dástúrin
jańǵyrtý úshin úlken úles qosqan, el arasynda “Aǵaıyndy úsh usta” degen atpen
áıgili bolǵan aǵaıyndy  Tursynjan, Mahmut,
Aıtbergen Qulmenovter boldy. Bul temirshi-ustalar kóshpeli túrkiler men Qazaq
handyǵy tusyndaǵy qarý-jaraq úlgilerin qaıta qalpyna keltirip jańǵyrtyp júrgen óner
ıeleri. Búginde, sheberler ustalyq ónermen qosa qazaq qolóneriniń ishindegi saz
aspaptar, turmystyq buıymdar jasaıdy.

Sheber Qulmenovterdiń jasaǵan
qarýlarynyń biri “Qaıqy qylysh” qynymen. Qaıqylyǵy ortasha, ıran tıptes bolyp keledi. Saby múıizden,
baldaǵy krest tárizdi, túbegi ıilip temirden jasalǵan. Qaıqynyń alqymy túzý
kelip orta tusynan qaıqylanyp ketedi, bir júzdi beren temirden  soǵylǵan. Qylyshtyń ózi órnektelmegen, al
qynabyna kelsek, negizi aǵashtan jasalyp, syrty kókshil túske boıalǵan  jarǵaq terimen qaptalǵan. Qynaptyń syrty órnektelgen
metall qaptamalarmen qaptalyp, “qoshqar múıiz”, “syńar múıiz” syndy oıýlarmen
órnektelgen. Qylyshbaýy qyzyl túske boıalǵan kóń terimen tolyqtyrylǵan.

Aǵaıyndy úsh ustanyń kesý qarýlarynyń
ishinde qaıqydan bólek “Semserdi” kezdestiremiz . Semserdiń saby men
baldaǵyna qarap saq kezeńi men kóne túrki
dáýirindegi semserler qatarynan kóre alamyz. Pishini jaǵynan saq semserine
uqsas bolǵanymen, qazaqı órnektermen árlengen. Túzý eki júzdi qysqa semserdiń
saby súıekten, baldaǵy men túbegi zoomorfty oıý-órnektermen árlenip, túbegi
múıizshe tárizdes bolyp keledi. Qynaby aǵash, jarǵaq teriden jáne metall
qaptamalarymen qaptalǵan. Sheber ustalar oryndaǵan qynaptardyń qaptamalary tórt
bólikten turady. Moınaǵy men túbeginde jáne qynaptyń orta tusyndaǵy qylyshbaý
qursaýlary ekiden bekitilgen. Semserdegi bul tórt qaptamada “omyrtqa” jáne “kúmbez”
tárizdi   órnektermen bederlengen.

Bul temirshilerdiń kesý qarýlarynan
qaıqy qylyshtardyń eki túrin (qaıqylyǵy ortasha, óte qaıqy), karta syndy
semserler, sapy tárizdi jataǵan jáne qanjarlardy kezdestiremiz. Osy atalǵan
kesý qarýlary materıaly jaǵynan beren temir, aq temir, kók temir, jarǵaq teri,
kóń teri, aǵash, súıek, múıiz jáne qańyltyr qaptamalar qoldanylsa, órnekteri jaǵynan qazaqı zoomorfty órnektermen kórkemdelgen. Al, jasalý tehnologııasy jaǵynan soǵý, sýarý ádisteri jáne baspa, qarala júrgizý tásilderimen
kórkemdegen.

Temirshilerdiń kesý qarýlarynan
basqada jaraq túrleri jeterlik. Sonyń biri “Qalqan men kúrzi” jumysy.
Qalqan dóńes kelgen materıaly teriden jasalǵany jıekterindegi tigisten ańǵarýǵa
bolady. Qolóner  sheberleriniń teri
óńdeýde joǵary deńgeıge jetkenin eshbir oıý-órnektersiz qalqannyń móldirligi men
tunyqtyǵy kórsetedi. Týyndynyń pishini sheńberli dóńes kelip, dál ortasynda temir
kúmbezshe ornalasqan. Kúmbezsheden tórt jaqqa jalǵasqan qaqtalǵan teri
jabystyrylyp pishini jaǵynan “T” árpine uqsaıdy. Osy qaptamalardyń orta
tustarynda temir áshekeıler bekitilgen.
Ishki teriniń betterinde de jalpaq temir bekitpeler kórinis tapqan. Jalpy
qalqandy jyltyratý úshin arnaıy lak paıdalanǵanǵa uqsaıdy. Sol sebepti,
jaýyngerlik sharaınalarǵa uqsap, móldirligi aıqyn seziledi.

Atalǵan týyndynyń janynda
ornalasqan kúmis tústi soǵý qarýyna jatatyn
eki kúrziniń saby temirden jasalǵan. Basynyń negizgi materıaly aǵash
bezinen jasalyp, syrtynda búrtiksheleri bar qaqtalǵan temir plastınalarmen
qaptalǵan. Basynyń pishini shar tárizdi, arnaıy búrtikteri urys kezinde
jaraqattyń kúshin arttyrady. Saptarynyń ushtarynda arnaıy qaıysbaýlarmen
tolyqtyrylǵan.

Qalqan men kúrzilerdiń
pishimimen qosa tústerinde de ortaq úılesim bar. Qalqannyń kúmbezshe
bekitpelerimen kúrziniń búrtikteri uqsastyq tapsa, al tústeriniń jyltyrańqy
móldirligi birin-biri tolyqtyryp turǵandaı. Eki jumystyń birigýi de osyǵan
baılanysty bolsa kerek. Týyndy eshbir órneksiz. Kishigirim jotalary toptasqan
qazaq dalasynyń kelbetin elestetedi.

Aǵaıyndy Qulmenovterdyń kesý
qarýlary sándik elementterdi az bolsa da, jasalý tehnologııasy joǵary, qarapaıym
naqyshtylyǵymen erekshelenedi.

Qarý-jaraq jasaýda orny bólek
sheberlerdiń biri Jeerenchınev Nadyrbek. Negizgi mamandyǵy zerger bola tura dástúrli sándik
qarý jasaý ónerin jetik meńgergen. Jeerenchınevtyń jumystarynyń arasynda “Qynapty
qylysh” týyndysy.

Atalǵan qylyshty jasaý úshin sheber qarý jasaýdyń ádis-tásilderdiń
barlyǵyn qoldanǵan sekildi. Soǵý ádisi arqyly qylyshtyń  negizin bolattan jasaǵan, baldaǵy krest
tárizdi bolyp kelip betinde tórt buryshyna qaraı sozylǵan ósimdik tektes
órnekterdi aramen keskindeý arqyly salǵan. Saby qapapaıym sapynyń saby tárizdi,
qolǵa ustaıtyn jeri usaq sur tústi haledondardy dánekerleý arqyly kórkemdegen.
Bul qylyshtyń qaıqylyǵy ortasha, barlyq ádis-tásilder qynapta kórinis tapqan.
Qynap órnekteri sabynyń órnekterimen kompozıııalyq úılesim quraǵan. Saby altyn
jalatý arqyly sary túske enip, qynaby da sary túste ortańǵy jaǵynda eki qyzyl
tústi tastyń aılasyna sheńber qurǵan usaq sur tústi haledondarmen kórkemdelgen.
Qynaptyń basy, ortasy men ushynda
sıýjettik kórinister beınelengen. Joǵarǵy jaǵynda eki saltatatty
jaýyngerdiń alparysa shaıqasyp jatqan sáti, ortasynda sadaq tartqan saq
jaýyngeriniń beınesi jáne tómengi jaǵynda shaýyp bara jatqan jaýyngerdiń beınesi
bederlengen. Shıratpa tásili arqyly sıýjetterdiń
aınalasy  ósimdik tektes órnekter
kómkerilgen. Qylyshbaý  qynaptyń  basy men ortasyna bekitilip qynaptaǵy
elementterge uqsas qylyp, sándik
bekitpeler ornatylǵan. Qynap jáne qylyshbaýdyń  negizi jumsaq teriden daıarlanǵan. Qynapty
qylyshtyń jalpy sıpatyna qarap túrki qaıqy qylyshynan bastaý alyp, ındo-ırandyq
mánerde kórkemdelip, qazaqy órnekter qoldanylǵan. Sheberdik bir ereksheligi
qynaptyń basynan ushyna  deıin ár-túrli
ádis-tásildermen kórkemdegen. Osy tektes keıbir qaıqy  qylyshtarda, qynaptyń úsh nemese tórt jerinen
kishileý qapsyrmalarmen bekitip ornatady.

Jeerenchınevtiń kelesi týyndysy “Aqınaq” qysqa semseri. Saq kezeńiniń negizgi motıvteri men ádis-tásilderi osy
jumysta tolyq kórinis tapqan. Ań
stılinde qoldanylǵan zoomorfty elementter de kezdesedi. Bul qysqa  semserdiń
júzi bolattan soǵylyp, sabynyń baldaǵy búırek tárizdi jáne joǵary
bóliginiń bastary qarama-qarsy qaraǵan barystyń beınesin  qoladan quıý
arqyly erekshelengen. Bul saq kezindegi aqınaqtarda jıi kezdesetin
kórinis. Sabynyń baldaǵy men basynyń arasynda shıratpa ádisi  arqyly kúmis symdardy aınaldyra oraǵanyn
kóremiz.

Sheber usta Nadyrbektiń bul
týyndysyna qarap ár kezeńdik erekshelikterdi jete meńgerip jáne sol kezeńge saı
elementterdi de durys qoldana biletindigin
baıqaımyz. Bul sheberdiń jumystarynyń estetetıkalyq árlenýi kezeńge saı
jasalyp, qarý jasaýdaǵy ár etapty baıyppen oryndaıtynyn  kóremiz. Qysqasha  aıtqanda óz isiniń sheberi desek artyq emes.

Dástúrli sándik sýyq qarý
jasaýda ózindik stılimen erekshelengen zergerlik ónerimen kózge túsip júrgen
sheberdiń biri Kókenov Serikqalı.

“Saq stıli” dep
atalatyn aqınaq qysqa semseri kádesı úshin jasalǵanǵa uqsaıdy. Aqınaq  taqyrybyna saı saq kezeńindegi elementerdiń
kópshiligi kezdesedi. Sabynyń basy men baldaǵy kóbelek tárizdi kelip, basy
baldaǵynan eki ese kishkentaı. Baldaǵyna ósimdiktektes órnekter keskindelgen eki
kishkene plastınka bekitilgen. Esterińizge sala ketsek, saq kezindegi qysqa
semserlerdiń saby kóbelek jáne búırek tárizdi bolǵan. Kókenov sonyń birinshisin
tańdaǵan. Sabynyń qolǵa ustaıtyn jeri kúmis symdarmen orala bekitilgen. Jumysta
sándik elementterdiń basym kóbi qynapta kórinis taýyp, kylyshbaýdyń ornyna
zoomorfty kompozıııalyq sheshim quraǵan tuǵyr ornatylǵan. 

Tuǵyrdyń  ortasynda eki basty ıaǵnı bastary eki jaqqa
qaraǵan jylqy  nobaıyn kóremiz. Nobaıdyń  ortasynynda
shaıqasyp jatqan eki jaýyngerdi tas dáýirindegi petroglıftik  kanondardaǵy
beınelerge uqsatyn beınelegen. Jalpy
tuǵyr  ishindegi  kompozıııanyń ózi petroglıfterge uqsaıdy.
Mundaı kosymshalar sándik qarý jaraqtarda sırek kezdesedi. Kóbinde kynap
syrtynda sıýjettik beıneler qossada dál osyndaı qosymsha tuǵyrlar az.

Qynaptyń negizgi materıaly
múıizden jasalyp kúmis sándik qaptamalar baldaqtyń astynda, orta tusynda
jáne  túbinde úsh jerden bekitilgen.
Kúmis  qaptamalardyń dál orta tusynda ańdyq
stıldiń sıpatyn  kórsetetin joǵary qarap
turatyn múıizdi buǵy beınesin kórsek, aınalasyndaǵy kúmis qaptama aqyq
tastarmen kórkemdelgen.  Aqınaqtyń orta
tusyndaǵy   bólikte   joǵarydaǵyǵa uqsas,  biraq ortasynda buǵy beınesi aldynǵydan bólek
múıizi arqasyna qaraı órnektelip  jaıylyp
turǵan beıneli altyn  plastınany kóremiz.
Osy  bólikte  ornalasqan eki qaptamanyń dál ortasynda  sopaqsha kelgen ósimdik  órnekti
kúmis qaptamada kózge túsedi. Al túbi jaǵyndaǵy plastına  uzynsha
kelip, quıryǵy men artqy aıaqtary joǵary qaraǵan  barys
beınesin baıqaımyz. Bir aıta ketetini joǵarǵy eki buǵynyń baǵyty tómengi
barystyń basynyń baǵytyna qarama-qarsy tur. Saq
sheberleri jasaǵan zoomorfty sıýjetterde jyrtqyshtardyń shóp qorektilerge
shabýyldary kezeńindegi sátter jıi kezdesedi. Avtor osy erekshelikti baıqaǵanǵa
uqsaıdy. Sebebi  jyrtqysh pen tuıaqty
janýarlardyń qarama-qarsy
baǵyttalýy  atalǵan jaǵdaıǵa  jaqyn
keletin sekildi.

Kókenovtyń bul jumysynda
úshtik  kompozıııalyq uqsas  elementter baıqalady. Mysaly  zoomorfty altyn  plastınalar úshtik juptylyq  qurasa, aınalasyndaǵy aqyqpen kórkemdelgen
kúmis qaptamalarda osy syndy, al baldaqtaǵy jáne orta tustaǵy  sopaqsha
kelgen kúmis japsyrmalarda úsheý.

Zergerdiń kompozıııalyq  tepe-teńdikti saqtaı otyra, taqyrypty ashýda
biliminiń tereńdigin jáne taqyrypqa saı erekshelikterdi aıqyn qoldana
biletindigiń baıqaımyz.

Serikqalı Kókenovtyń avtorlyq
ataýy bar sándik sýyq qarýǵa arnalǵan
erekshe  jumystarynyń  biri “Kerýen” qanjary.

Pishini
jaǵynan ındo-ırandyq talvar qylyshyna keletin, bul qanjardyń júzi qaıqylanyp
bolattan quıylyp, saby men qynaby kúmispen qaptalǵan.  Sabynyń ortasynda  shóldiń,
ystyqtyq sımvolyn bild kóremiz. Baldaǵynyń júzi jaǵyndaǵy bóligi saqına
tárizdi qylyp, ekinshi bóligi qarapaıym sıpatta bolyp kelgen. Bundaı sap jáne
qolǵa nyq ornyǵý úshin orta ǵasyrdan  kele
jatqan  sýyq qarýdyń  baldaq túri. Altyndalǵan kesirtke beınesiniń
jan-jaǵy aqyq tastarmen baldaǵynyń tómengi sheti jáne basy aınala kómkerilgen.

Qanjardyń  qynaby taqyryptyq  oıdy nasıhattap altyndalǵan júk túıeleriniń
beıneleri joǵarydan tómen qaraı qaıtalama ornalasqan. Beınelengen túıelerdiń
jalpy sany qazaq ultynynyń sanasyndaǵy qasıetti sandardyń biri jeti sanyna
laıyqtap jasalǵanǵa uqsaıdy. Qazaq salt-dástúrinde  jeti sanyna arnalǵan joralǵylar jeterlik.
Mysaly: bir jumada jeti kún bolýy, jeti atasyn bilý, jeti qazyna, jetiligin
berý t.b. Avtor osy atalǵan uǵymdardy eskere otyryp jeti túıe beınelegen.
Kerýenniń ısi keletin túıelerdi jáne shól kesirtkesi birin-biri tolyqtyryp
turǵanyn kóremiz. Qynaptyń ushyndaǵy shar tárizdi qosymshany baıqaımyz. Osyndaı
qynap ushtary kerýen jolyndaǵy parsy kópesteriniń qanjar-qylyshtarynda bolǵandyǵy
belgili.

Kókenovtyń tehnıkalyq
sheberliginiń joǵarylyǵynan bólek taqyrypqa saı sıýjettik oıdy kórermenge aıqyn
bere bilýi sheberdi erekshelep turatyny ras. Zergerlik ónerde taqyrypqa saı jumys
isteý óte  qıyn ekendigi belgili.
Sheberdiń  jalpy sándik  qarý-jaraqqa arnalǵan jumystary  jeterlik
jáne qazirgi tańda zergerlik buıymdary
Qazaqstannyń biraz  aýdandarynda
úlken  suranysqa ıe.

Qazirgi tańda sándik
qarý-jaraqtan bólek zergerlik ónerimen jıi kózge túsip júrgen sheber Estaı
Daýbaev. “Jiger” syılyǵynyń ıegeri kóne dástúrdi jańǵyrtýda úles qosyp,
jumystary jarty álemdi aralap elimizge ózgelerdiń  zor qyzyǵýshylyń týdyrýda.

Qarýǵa  arnalǵan jumysynyń biri “Sultan”
qynapty semseri. Túsi jaǵynan  susty
bolyp keletin  júzi bolattan quıylyp
shıratpa, dánekerleý syndy tásilderdi qoldanǵan. Taqyryp ataýyna saı sultandar
qoldanǵan semserlerge tán saltanattylyǵy basym. Qynaptan bólek sabynyń ózinde
eki-úsh órnekter ansamblin quraıdy. Baldaǵynda múıizge uqsas qoladan  jasalǵan tiremeni kóremiz. Tiremeniń ushtary
qylysh júzine qaraı baǵyttylyp sıyr múıizderiniń beınesin elestetedi. Baldaqtyń
dál ortasynda kógildir tynykeden  kóz
salynyp janjaǵyn sheńber qura aınalǵan júrekshe órnekterdi kóremiz. Baldaqtyń
qalǵan jerlerinde dánekerleý arqyly syńar múıiz, tyrna gúl  syndy  órnektermen sándegen.  Sabynyń qolǵa ustaıtyn jerinde shıratpa ádisi
arqyly razetka tárizdes jáne tolqyndy
órnekter  bederlengenin
kóremiz.  Sabynyń basy  (golovka)
shar tárizdi ushynda tynykeden kóz ornatyp dál ortasyndy razetkaly órnek
aınala bederlenedi de, asty men ústinde qoshqar múıizdi órnekterdi baıqaımyz. Tek
sabynyń ózinen órnektik paraleldi úılesimmen tústik úılesimdi kórip,
baldaǵyndaǵy avtorlyq element múizshelerdi qosý sheberdiń jan-jaqtylyǵynyń
kórinisi. Kesý qarýlarynyń kóbinde baldaqtaǵy tiremeler joǵary baǵyttalyp
jasalady. Al, Daýbaevtiń bul jumysynda tómen júzine qaraı baǵyttalyp
jasalynǵany, eshkimge uqsamaıdy.

Qylyshtyń qynabynda tek
zoomorfty oıý-órnekter baıqalady. Moınaǵynda baldaqtaǵydaı kógildir tynykeden
kishkene kóz salynyp aınalasy sopaqsha
bolyp keledi. Dál osyndaı kóz kynaptyq túbek jaǵyna taman
ornalasqan.  Moınaǵynyń joǵarǵy bóliginde
kózdiń jan-jaǵynda syńar múıiz, qoshqar múıiz órnekteri jaıyla dánekerlenip
beınelengen. Ortańǵy tusynda  aqshyl
tynykeden  birneshe órnekter qosyndysynan
týǵan aýmaǵy sopaqshalanyp kelgen órnekti kóremiz. Bul qynaptyń ortalyq núktesi
sekildi. Qylyshbaýdyń ornyna kúmis shynshyrly baý bekitilgen.

Jalpy “Sultan” qynapty semseri
óziniń órnektik úılesimimen jáne jınaqylyǵymen erekshelenedi. Sheberdiń   tústik
sheshiminiń ózi sustylyqty ańǵarta tura, órnekteri ony joqqa shyǵaratyndaı
kórinedi.

Estaı Daýbaevtiń sándik shabý
qarýyna arnalǵan jumysy “Aıbalta” jalmany men júzi bolattan soǵylyp,
bekitpelermen qosymshalanǵan. Uńǵysynyń tómengi jaǵynda razetka tárizdi órnekpen
qosa tyrna gúl oıýy  beınelengen.
Aıbaltada bes órnektik kompozıııaǵa bólingen. Basy men sabynyń ushynda buryshta
ǵana órnekti kóremiz. Al, sabynyń ortańǵy
tustarynda  ortalaryn  tolqyndy
jáne  rozetkaly  órnekter bólip jatqan úsh zoomorfty órnekter
bóligin baıqaımyz. Sabynyń boıyna jaıyla keskindelgen órnekterge qarap sheberdiń
biraz ter tókenin baıqaımyz. Avtordyń ereksheligi túbin nemese ushyn shar tárizdi
qylyp aıaqtap, shynjyr baýdy jıi qoldanady. Materıaldary kóbinde túrli metaldardan
quralǵan. Bul jumysynyń saltanatylyǵyn ashyp turǵan sary-qońyr túspen jyltyraǵan
kúmistiń úılesimi aıbaltaǵa jan berip turǵandaı elesteıdi.

Sheberdiń 2013 “Sheberlik pen shabyt” atty jeke kórmesiniń
ótkenin bilemiz. Sol kórmede qarý-jaraqqa baılanysty biraz dúnıeleri qoıylyp,
sonyń biri “qynapty qanjarlar” bolatyn.

Bul
sýyq qarýlardyń birinshisi mońgol tıpinde saby túzý múıizden oryndalyp, saýsaq
izderin bederleıtin oıyqtary bar, baldaq ornyndaǵy tejeýish pen saptyń túbeginde
kúmis qaptalyp betine qońyr jáne aqshyl tústi tastar bekitilgenin  kóremiz. Órnekteri ósimdiktektes gúldi
órnektermen qarala ádisi arqyly bederlengen. Júzi bolattan soǵylyp, qazaq
qanjar júzderiniń ekinshi tıpine jatatyn bir júzdi túzý kelin ushy qus tumsyǵy
sekildi bitetin qanjar túri.

Qynaby
teri tiliminen búktelip jasalǵanyn, júzi jaǵyndaǵy tigisten baıqaımyz. Túbegine
shashaq ornatylǵan, osy shashaqqa uqsaǵan qanjar sabynyń túbinde shynjyr baýdy
baıqaımyz. Bul zergerdiń elementterdi teńdestirýdiń sheberi ekendigin ańǵartady.
Qynaptyń moınaǵynda saptaǵy saqınalardaǵy elementter qaıtalanǵan, qońyr tústi
aqyqty  moınaqtyń dál ortasyna bekitip
janyndaǵy tórt buryshyna kishkene aq tústi tastar ornatylǵan jáne moınaqtyń oń
jaq kóldeneń betinde de qońyr tasty kóremiz.
Qynaptyń  aýys tusyndaǵy qalyń
qaıysbaý beldikke tiginen iliný úshin arnalǵan, bundaı ádisti  qarýtanýshylar (skıftik ádis) dep ataıdy.

Bul
qanjardyń  jalpy  kórinisinen Daýbaevtyń kórkemdik  elementerdi teńdestirip kelip, jalpy sıpatyn
súıkimdi qylyp jáne saby men qynaptyń
túsiniń  úılesýi kóz tartady.

Qynapty
qanjardyń ekinshisi formasy jaǵynan ındo-parsylyq qanjarlarǵa uqsaǵanymen,
materıaldarymen órnekteri qazaqylyqqa tartyp áketedi. Saby qaıqy sıyr múıizinen
bolsa kerek ushy úshkir bolyp keledi. Baldaǵy kúmisten, suq saýsaqqa arnalǵan
tireýish saqınasy bar jáne zoomorftyq múıizdi órnekterdi de kóz shalady. Bir
qyzyǵy bul qanjarǵa avtor moınaǵynyń betine emes, kóldeneń mańdaıyna kógildir
tas ornatypty. Júzi qaıqy bir júzdi bolyp ushy
úshkirlenip bolattan jasalǵan. Qanjardyń qynaby júzine saı qaıqylanyp
moınaǵyna dóńgelek kógildir tynyke salǵan, dál osyndaı tynyke túbeginde de bar,
biraq sopaqshalaý kelgen. Qynaptyń moınaǵy men túbegi kúmisten qaptalyp
zoomorftyq órnektermen bederlengenin kóremiz.

Bul  kishigirim qanjardyń formasy óte súıkimdi
tańdalǵan. Sabynan ushyna deıin kóz salsańyz tolqyndy nemese ırek syzyqty
elestetedi. Múıiz saptyń túbi úshkir solǵa baǵyttalsa júziniń ushy qaıqylanyp
baryp ońǵa baǵyttalǵan. Qysqasha aıtqanda – belgige uqsas keledi.

Zerger,
usta jáne sheber degen ataqtardy arqalap júrgen Estaı Daýbaevtyń sándik
qarý-jaraqtary óziniń san túrliligimen erekshelenip turatyndaı.  Sebebi, bir jumystardy altyn tústermen
jarqyrap sándik elementterge baı bolsa, bir jumystary susty, biraq kórkemdigi
jaǵynan ár kez sándik elementterge kóńil kóp bólinetindigi baıqalady. Estaıdyń
aıtýynsha bir jumysty  qanaǵattanyp  bitirý úshin jyldar ketedi.  Qarý-jaraqtan bólek  zergerdiń áshekeı buıymdardy, jylqy
turmandaryn t.b. zattardy jasaıtynyn bilemiz. Ár jumysyn bastaý aldynda arnaıy
zertteýler jasap, ishki syryna úńilip jasaǵan buıymy arqyly syrttqa shyǵarýǵa
tyrysady.

Sheberdiń
kez kelgen týyndysyna qarap, ótken kezeńderde paıdalanylǵan tehnıkalardy
naqyshyna keltirip oryndaýy men kórkemdigi jáne myqtylyǵy Estaı Daýbaevtyń qas
sheberliginiń aıǵaǵy.

Qazaq  zamanaýı sándik  qarý-jaraq jasaýda kózge túsip júrgen
zergerdiń biri Begzat Jaqypovty bilemiz. Sheberdiń shyǵarmashylyǵynan tańdalyp
alynǵan týyndysy qorǵanys jaraǵy “qalqan” jáne jaýyngerlik bas kıim “dýlyǵa”
bolatyn.

Qazaq jaýyngerleri jıi qoldanatyn sheńber tárizdi dóńes
jeńil qalqan bolatyn. Qazaq jaýyngerleri jalpy kóshpelilerge tán teriden
somdalyp jasalatyn jáne bolat temirden jasalatyn qalqandardy qoldanǵan bolatyn.
Jaqypovtyń qalqany birinshi túrine jatady. Birneshe qabat teriden somdalyp jasalǵynyn
qalqannyń aınalasyndaǵy qaıysbaýlarmen tigilgen tigisterden baıqaýǵa bolady.
Mýzeı  qorlaryndaǵy bul jaraqtyń orta
tusynda úlken bolat kúmbezshe men aınalasynda birneshe kishigirim kúmbezshelerdi
baıqaıtynbyz. Árıne, taldaýymyzdaǵy sándik
jaraq bolǵandyqtan, avtor
qalqannyń dál ortasyna kúmisten kúmbezshe ornatypty. Osy kúmis
kúmbezsheniń syrtyn aınala   jezden
jasalǵan jalǵasyn kóremiz. Menińshe bul jumysta tústik úılesim jaqsy
kórsetilgen. Aqshyl tústi kúmisten kyzǵylt tústi jezge aýysyp baryp, qońyr
terige jalǵasýynda kontrastyq oı jatqany belgili. Ádette, teriniń túsi qońyr
bolǵandyqtan, jaraqtyń boıalǵany baıqalmaıtyndaı kórinedi. Qalqannyń syrtynda
oıý-órnekterdiń  tek nobaılary  baıqalady. Al, kúmbezshedegi órnekterdiń jóni
bir bólek, sheberdiń  basqa qarý-jaraqqa
arnalǵan jumystaryna qarap basyp órnek salý ádisin joǵary deńgeıde qoldanatynyn
baıqaımyz. Ortalyq kúmbezshede  “tyrna”
nemese “tyrna gúl” oıý-órneginiń
nusqalaryn  kóremiz. Aınalasyndaǵy
jez (latýn) betinde dál osy oıý-órnektiń túrli kombınaııadaǵy nusqalanǵan
bederin kóre alamyz. Qalqannyń betinen bir syzyqta sheńberli ornalasqan bekitpe
shegelerdi  kóremiz. Begzattyń  geometrııalyq ólsheý deńgeıiniń joǵarylyǵy
baıqalady. Sońǵysy dál ortada ornalasqan qaıysbaýmen baılanǵan jylqy jalyn
kóremiz.  Bundaı  shashaqtar naıza men súńgi bastarynda jıi
kezdesetin qosymsha bolatyn. Avtor osy magııalyq qyzmetti atqaratyn jylqy
jalyn  kýlttik negizde qasqan sekildi.

Qysqasha
aıtqanda qalqan kóshpeli tıptegi qazaqy saryndy nasıhattaıtyn, qarapaıymdylyǵy
men kórkemdigi úılesken, zamanaýı dástúrli qorǵanys jaraǵynyń kórinisi.

Jaqypovtyń
kelesi jumysy “Sarbazdyń bas kıimi” jalpy qoldanysta “dýlyǵa” dep atalady. Bul
jumysty taldap bastasamas buryn, tıptik ereksheligin asha  ketken jón bolar. Kóshpeliler  orta ǵasyrda qoldandanyp bastaǵan kúmbez
túrindegi, metaldyń bir kesiginen soǵylatyn dýlyǵa tıpi.

Bul
jumys sándik sývıner retinde jasalǵandyqtan avtor birneshe nusqalyq erekshelikter
qosqan eken. Qazaqtyń kúmbez tıpti dýlyǵasyn negizinde jezden jasaǵan,
tóbeldirigi (tóbesi) eki bólikten turady. Iaǵnı, birinshisi kuty tárizdi tóbesi
úshkirlenip baryp onyń ústinde dóńgelek ornalasqan. Osy dóńgelek kúmbezsheniń
tóbesinde úsh jaqqa qaraǵan úkini qosypty. Bundaı dýlyǵa basyndaǵy qus
qaýyrsyndary qazaqtyń han, patshalary jáne áskerbasylary qoldanǵan. Biraq,
qaýyrsynnyń ózin emes, soǵan uqsas kúmisten, altynnan jasalǵan sulbasyn qoldanǵan.
Jaqypov osy erekshelikti kórsetkisi kelgendeı. Dýlyǵanyń tómengi jaǵynda arnaıy
shegelermen  bekitilgen jıegi qosylǵan.
Tómengi jıekterdiń bólek jasalyp bekitilýi, tóbesi tórt nemese odan da kóp
saıdan turatyn qazaq dýlyǵalarynda jıi kezdesedi.  Dýlyǵadaǵy bul qosymsha baspa ádisi arqyly
órnektelip, qaıyrma shegelermen bekitilgenin kóremiz. Dál osyndaı órnekter
joǵarydaǵy  qalqannyń jez bóliginen  kórgen bolatynbyz. Tómengi jıegimen jalǵasyp
moıyn jáne qulaqty qorǵaıtyn kireýke shyǵyrshyq bekililgen.  Dýlyǵaǵa kireýkeniń qosylýy kireýke saýyttyń
shyǵýymen baılanysty bolǵan.

Zergerdiń
qolynan shyqqan sarbazdyń bas kıiminiń mańdaı tusynan sándi qarýqaǵardy kóremiz.
Qalıolla Ahmetjanovtyń aıtýynsha, mundaı “qarýqaǵar” men qasty jaýyp turatyn
bólikter manchjýr-monǵol dýlyǵalarynyń áserinen kelgen deıdi [2, 153 b].  Bul qarýqaǵardy erekshe uzyn  qylyp tóbeldirik ústindegi kúmbezsheden bıik
jasaǵan eken. Tóbesinde  qoshqar múıizge
uqsas kúmbezshelengen oıý-órnek bederlengen. Eki jaǵynda dýlyǵaǵa dánekerleý
ádisi arqyly joǵarydaǵy órnekke uqsastyǵy bar plastınalar bekitken.
Kompozıııalyq turǵyda úsheýi uzyn úshburyshty quraıtyndaı.

Jalpy,
Jaqypovtyń bul jumysy qazaq dýlyǵalaryndaǵy qosymsha erekshelikterdi eskere
otyryp jasaǵan. Sheber ár jumysynda magııalyq qyzmetti atqaratyn elementerdi
jaqsy paıdalana biledi. Mysaly, qalqandaǵy jylqy jalynan jasalǵan shashaq pen
dýlyǵadaǵy úsh úki qanattary
kórkemdigimen qosa belgili bir oıdy aıtqysy keletindeı.

Begzat
Jaqypovtyń jumystary qaraıym materıaldardy qoldana otyryp, kórkemdik pen
sheberlikti  úılestire biletin sheber.
Kóshpeli qazaq halqyna tán erekshelikterdi  kórsetip, qarý-jaraq jasaýdaǵy ádis-tásilderdi
óz naqyshymen oryndaıdy. 

Qazaq
qolóneriniń birneshe salasynda jumys jasap júrgen ataqty sheberdiń biri Dárkenbaı
Shoqparuly. Qazaq qolónerinde ózindik ekperımentter jasap, aǵashtan túıin  túıip, teri óńdeý men metaldy kórkemdeı
biletin sheberdiń  dástúrli
qarý-jaraqtardyda joǵary deńgeıde jasaı biledi.

Týyndylarynyń  ishinde taldaýǵa alynatyn “Qynapty qanjar”
kavkazdyq pishinmen sıpatqa jaqyn keledi. Biraq, usta qazaqy elementterdi de
qosa bilgen.  Qanjardyń saby aǵashty
kúıdirip órnek salý ádisimen gúl tıptes oıýlardy bederlegen. Saptyń júzine qaraı
maıysqan túbegine temir órnekti qaptama
bekitilgen jáne qarsy qabyrǵasyna qaraı sozylǵan. Bundaı naqysh
erturmandardyń maıysqan jıekteri men qamshylardyń bastaryndaǵy bekitpe
temirlerde kezdesedi. Qanjardyń baldaǵy krest tárizdi eki  janynyń
ushy kúmbez tárizdi túımeler bekitilgen.
Baldaqtyń  betinde zoomorfty
oıý-órnekterdiń sıpatyna uqsas gúl tárizdi órnekter bederlengen. Al, dál
ortasynda dóńes konýs tárizdi kúmbezshe ornalasqan. Júzi bolattan qaıqylyǵy az
qylyshtardyń sıpatynda soǵylǵan.

Qanjardyń  qynabymen úılesimin  uqsas
detaldardan baıqaýǵa bolady. Qynabynyń ortasynda sap betindegideı
kúıdirip órnek salý ádisimen oryndylǵan aǵashty kóremiz. Órnekteri anyq bolmasa da,
túsi jaǵynan sappen úılesim tapqan. Qynaptyń ushyndaǵy kúmbezshe baldaq
shetterindegi kúmbezshege úılestirilip jasalǵan. Atalǵan kúmbezsheniń pishini qynap
betindegi qaptamanyń  jıegterinde de
kórinis tapqanyn kóremiz. Qaptamanyń betinde
ósimdik tektes túrli gúl pishindi
qazaqsha nusqalanǵan oıý-órnekter bederlengen. Oıý-órnekterdiń ushtarynyń
jińishkerip bitýi qanjardyń ushyna
uqsastyrylǵandaı  kórinedi.
Qynaptyń joǵarǵy bóliginde baldaq ushymen túıisip turatyn arnaıy iziniń bederi
baıqalady. Qanjar men qynap
kórkemdigimen jáne materııalymen de
úılesim tapqan týyndy.

Dárkenbaı
Shoqparulynyń keı jumystary qarapaıym naqyshtylyǵymen qyzyqtyrsa, keı jumystary
saltanatty kórkemdigimen de kózaıym qylyp jatatyny bar. Zertteý jumysyna
alynǵan bul týyndysynan  bólek  qolóner sheberiniń qarý-jaraq ónerine arnalǵan
túrli pyshaqtar, shoqparlar, qalqandar jáne t.b. jumystary kóptep kezdesedi.
Búginde sheberdiń qolónershilikten bólek uztazdyq etýmen ultyq qundylyqtardy
nasıqattaýshylardyń biregeıi bolyp sanalady. Jalpy qazaq qolónerin nasıhattaıtyn
jeke albomyda kezdesedi [25].

Qazaq
dástúrli qarý-jaraq ónerinde qoldanbaly sándik óneriniń ishindegi kóne
qundylyqtarymyzdyń biri teri óńdeýmen aınalysatyn sheberlerlerdiń de týyndylary
kezdesedi.  Sonyń biri, M. Asanbaev
kásibı bilim alyp teriniń qyr-syryn jetik meńgergen sheber. 

Dástúrli
qarý-jaraqqa arnalǵan týyndysy “Qalqan” pishini sheńberli kóń teriden jasalǵan.
Sheber  bul týyndysynda terini bederleý
jáne qalyptaý ádisteriniń joǵary deńgeıin kórsetken. Oıý-órnektik kompozıııa úsh
bólikten turady. Joǵarǵysy aqqý moıyn oıý-órnegi aınala bederlenip ortalarynda
jáne qalqan jıegterinde gúldiń basyna uqsaıtyn órnektik elementermen  tolyqtyrylyp, kezekti tártippen ornalasqan
túrli sıpattaǵy kúmis túımeshelermen bekitilgen. Ortańǵy bóliginde tyrna nemese
tyrna gúl oıý-órnegi aınala bederlenip tórt buryshy bar kishkene kúmis túımesheler
órnek bastarynda bekitilse, eki bóliktiń ortasynda kúmis áshekeıler tizilgen
sheńber ornalasqan. Qalqannyń dál ortasynda kún pishinine keletin úlkendeý
kúmis   áshekeı ornalasqan.  Áshekeıdiń jan-jaǵyn aınala bekitpe shegeler
men tóbe tusynda túrli pishindi kishikirim áshekeılermen kómkerilgen. Aınalasy men
aralyqtarynda úshburyshty bederler qalqannyń sánin artyryp turǵanyn kóremiz.

Týyndy
kóne sheberler men zamanaýı sheberlerdiń sabaqtastyǵyn aıqyndaıdy. Zamanaýı
tehnologııalyq múmkindikterdi qoldana otyryp, qalyptalǵan (shtampovonnyı) qazaqy
oıý-órnekterdi bederlep, osy ádispen jasalǵan áshekeılermen toltyra otyryp
kórkemdigin artyrǵan bul jumys qundy buryshtardy toltyrýǵa laıyqty.

Túıindeı
kele qazaq dástúrli qarý-jaraq jasaý óneriniń ólmeıtini belgili. Kóne
dástúrlerdi jańǵyrtý ult pen urpaq rýhyna qýat berip mádenıetimizdi alǵa
súıreıtini anyq. Dástúrli qarý-jaraqtyń kórkemdik eresheligin ashyp kóne dástúrdi
qaıta jańǵyrtý úshin ónegeli úles qosý jaýapkershiligi mol is bolyp sanalady.
Atalǵan óner ıeleri osy isti arqalap júrgeni ulttyq ónerdiń ólmeıtinine
kepildik beredi.

Qolóner
sheberleriniń árbiriniń ózderine laıyq saryny sezilip turady. Qulmenovterdyń
qarý-jaraqtarynyń materııaldaryna jete mán berip alǵashqy satydan sońǵy satyǵa
deıin óz qoldarynan shyǵaryp jatady. Bulaı deıtinimiz, zergerler kóbinde
týyndylarynyń negizgi bólekterin satyp alyp nemese tapsyryspen jasatyp
kórkemdeý ádisterin ózderi jasap jatady. Aǵaıyndy úsh  ustanyń myqtylyǵyda osynda. El ishin aralap
júrip kóne kóz qart-qarııalarymyzdan ustalyq ónerdiń qyr-syryn zertteı kele tól
ónerimizdi jalǵastyrýǵa bel sheshken ustalar.

Jeerenchınev
Nadyrbektiń negizgi mamandyǵy zerger bolǵandyqtan bolar týyndylaryna kórkemdik
ádisterdi  aıamaı qoldanady. Jumystaryn
kórip qarý emes quddy bir úlken áshekeıdi kórgendeı bolamyz. Túrli asyl
tastarmen qosa qarý betterine sıýjettik kórinister bederleý osy óner ıesiniń
enshisinde ekeni ras. Zamanaýı  dástúrli
qarý-jaraq degen atqa tolyq saı keletin týyndylardyń avtory Kókenov Serikqalı.
Zergerdiń áshekeı buıymdary Qazaqstannyń biraz aýdandaryndaǵy zergerlik dúken
sórelerinde  kezdesedi. Áshekeıleriniń
qaısysy bolmasyn taqyryptyń ataýlar qoıylǵan. Qarý-jaraqtarynda da qoıylǵan
taqyrypqa saı shyǵarmashylyq jáne kompozıııalyq elementterdi qoldana biletin óner
ıesiniń týyndylary búginde qundylyqqa ıe.

Zergerlerdiń
qatarynda týyndylary túrliligimen kózge túsip júrgen óner ıeleri Estaı Daýbaev
pen Begzat Jaqypov. Daýbaevtyń qarý-jaraqqa
ónerine arnalǵan týyndylary usaq kórkemdik elementterdi paıdalana otyryp
kompozıııalyq  oıdy tolyq jetkize biledi.
Árbir jumysynda ózine tán belgili órnekterdi qoldanyp qoltańbasyn qaldyryp
otyratyn sheberdiń biri. Oıý-órnekterdi retti qoldana biletin Begzattyń qarý-jaraqqa
arnalǵan jumystary tolyq jıyntyqa ıe. Qarý bir túrin emes, jaraqtarmen qosa
oryndaıtynyn aıta ketý kerek. Qalqandy, saýytty, dýlyǵany jáne qylyshty bir
jıyntyqqa jıyp kórkemdikterin úılestire bilý kez-kelgenniń qolynan kele
bermeıdi.

Qoldanbaly
ónerdiń basqa salasynda júrip shyǵarmashylyǵynyń bir bóligin qarý-jaraqqa arnap
qolónerdiń basqa túriniń tásilderin qoldanyp júrgen qolóner sheberleri Dárkenbaı
Shoqparuly men teri óńdeý sheberi Asanbaev M. qazaq qolóneriniń
janashyrlarynyń biregeıi. Týyndylaryna qarasaq qazaqı kórkemdik
erekshelikterdiń eshqaısysyn aınalyp ótpegenge uqsaıdy. Túrli eksperımentter
jasap dástúrli qolónerdiń qundylyǵyn arttyrýda.
Teri óńdeý salasynda júrgen Asanbaev
relefti pishinderdiń plastıkasyn sezinip bederlengen órnekteri  qalyptylyǵymen jáne náziktigimen kóz tartatyn
óner ıesi. Joǵaryda aıtylǵan barlyq usta-zergerlerdiń qaı-qaısysyn alsaqta shyǵarmashylyqtary
kemeldengen, jasaǵan ár qarý-jaraqtarynda óz erekshelikterin sińire biletin qas
sheberler. Ulttyq tarıhı qundylyqqa
dástúrli qarý-jaraq ónerin umyttyrmaı halyqqa tanytyp negizin
sińire  bilse, rýhty kóterýge jáne
mádenıetimizdi  tereńirek tanýǵa
kómektesedi. Baılyǵymen emes mádenıetimen
baǵalanatyn bul ǵasyrda elimizdiń mereıin ústem etip týyndylary halyqaralyq
kórmelerde oryn teýip júrgende osy óner ıeleri.
 

Paıdalanylǵan ádebıetter tizimi:

  1. Eredjen Hara-Davan.
    Chıngıshan kak polkovode ı ego nasledıe. Almaty, 1993
  2. Ahmetjan Qalıolla Samatuly.
    Qazaqtyń dástúrli qarý-jaraǵynyń etnografııasy. – Almaty: “Almatykitap” JShS,
    2006. – 216 bet
  3. Gottenrot F. Istorııa vneshneı
    kýltýry. S-Pb.,1998
  4. Valıhanov Ch.Ch. Vorýjenıe
    kırgız v drevnıe vremena ı ıh voennoe
    dospehı // Valıhanov Ch.Ch. Sobranıe sochınenıı. V 5-tı tomah / Redkol:
    A.H.Margýlan ı dr. – Alma-Ata: Izdatelstvo Akademıı naýk  Kaz SSR, 1961. – T.1. – 778 s.  (464-466).
  5. Ahmetjanov Q.S. Jaraǵan
    temir kıgender (batyrlardyń qarý-jaraǵy, áskerı óneri, salt-dástúleri). –
    Almaty: Dáýir, 1996. – 256 b.
  6. Jýmajan Baımýjın. Istorııa
    rojdenııa, jıznı ı smertı postýha Avelıa. Arııskıı leksıkon.
  7. Hazanov A.M. Zoloto skıfov.
    Alma-Ata, 78
  8. Istorııa Kazahstana s
    drevneıshıh vremen do nashıh dneı. Almaty,93
  9. Pýgachenkova S.K. Iskýsstvo Baktarıı epohı
    Kýshan. M., 91
  10. Akıshev A.K. Iskýsstvo ı
    mıfologııa sakov. Alma-Ata, 84
  11. Ospan-ýly N.A. Kochevnıkı ı
    kýltýra. Almaty, 94
  12. Antonov N.K.  Lekıı po tıýrkoolgıı. Alma-Ata, 76
  13. Kazahskıı narodnyı
    ornament. Alma-Ata, 56
  14. Kochetkov N.V. Narodnoe
    ıskýsstvo mongolov. M, 73
  15. Sheila S. Blair. Islamic ornament. New-York,
    98
  16. Margýlan A.K. Kazahskoe
    narodnoe prıkladnoe ıskýsstvo. Alma-Ata, 86
  17. Fazlallah ıbn Rýzbıhan  Ispahanı. Mıhman –nameıı  Býhara (Zapıskı býharskogo gostıa) / Per., predısl. I prımech. R.O. Djalılovoı. – M.: Naýka,
    1976. – 197 s.
  18. Manas. Kırgızskıı
    geroıcheskıı epos. Knıga 2. – M.: Naýka. Gl. Red.vost. lıteratýry, 1998
  19. Babalyqov J., Turdybaev A.
    Qyrandar. – Almaty: qaınar, 1983
  20. Valıhanov Ch.Ch. Istorıcheskıe
    predanııa o batyrah H
    VIII
    v. // Valıhanov Ch.Ch. Sobranıe  sochınenıı. V 5-tı tomah / Redkol:  A.H.Margýlan ı dr. – Alma-Ata: Izdatelstvo
    Akademıı naýk  Kaz SSR, 1961. – T.1. –
    778 s.  (220-227).
  21. Býdagov L.Z. Sravnıtelnyı
    slovar týreko-tatarskıh narechıı v dvýh tomah. – T.1. – Spb: Tıpografııa
    Imperatorskoı Akademıı naýk, 1869. – 816s.
  22. Arǵynbaev H. Qazaq halqynyń
    qol óneri. Ǵylymı-zertteý eńbek. – Almaty: Óner, 1987. – 128 b.
  23. Shoıbekov R.N. Qazaq
    zergerlik óneriniń sózdigi. – Almaty: Ǵylym, 1991
  24. Kóne dástúrlerdi qaıta
    jańǵyrýy. Beıneli albom. JShS “Apple print”,
    2010
  25. Dárkembaı  Shoqparuly. Albom – Almaty: Óner, 2005 – 176
    b.
  26. Qazaqstan Sýretshiler Forýmy 12-25 qarasha, 2009 jyl. Materıaly
    Mejdýnaradnoı naýchno-praktıcheskoı
    konferenıı. Almaty, 2010. – 140 s.
  27. Qulmentegi T., Qulmentegi M.,
    Qulmentegi A.. Temirshi-ustalar: Albom.
    – Almaty: Óner, 2006. – 160 b.
  28. Agapov P. Kadyrbaev M.
    Sokrovıa drevnogo  Kazahstana. Alma-Ata,
    79
  29. Basenov G.K. Prıkladnoe
    Iskýsstvo Kazahstana. Alma-Ata, 58
  30. Djanıbekov Ý.D. Kýltýra
    kazahskogo remesla. Alma-Ata, 74
  31. Djanıbekov Ý.D. Eho.
    Almaty, 91
  32. Orazbaeva N.A. Narodnoe
    dekorotıvno-prıkladnoe ıskýsstvo kazahov.
    L.,70
  33. Tohtabeva .  Kazahskıe ıývelırnye  ızdelııa. Alma-Ata, 81
  34. Hazanov A.M. Zoloto skıfov.
    Alma-Ata, 78
  35. Hazanov A.M. Ocherkı
    voennogo dela sarmatov.  M., 76
  36. Hýdıakov Iý.S. Voorýjenıe
    entralnoazııatskıh kochevnıkov v rannego srednevekovıa. Novosıbırsk, 91
  37. Pletnev S.A. Kochevnıkı
    srednevekovıa. M., 74
  38. Pletnev S.A. Kochevnıkı
    srednevekovıa. M., 82
  39. Popenko V.N. Holodnoe
    orýjıe Iýga. M., 85
  40. Gorelık M.V. Orýjıe
    drevnogo vostoka M, 93
  41. Almanııazov T. Qazaqtardyń
    qarý-jaraǵy. Almaty, 2000
  42. Qazaqstannyń kóne altyny.
    Alma-Ata, 83
  43. www. Sheber-craft.kz
  44. Janarbek Áshimjan. Usta dúkeni. Aǵaıyndy
    Qulmenovtardyń temirshiliginen sheteldikter ne qupııa izdep júr. Jas qazaq. Ulttyq
    aptalyq. №23 (127). 15-maýsym, 2007
  45. Sheksiz
    tarıh. World Diccovery. 01.2003
  46. Qazaqy
    saýyt-saıman. Mádenıet jýr. 4-sáýir, 2007