Қабыл Халықов: Сценография – физикадан метафизикаға жетелеуі керек

Сценограф, философия ғылымдарының докторы, профессор Қабыл Халықовпен сұхбат

Сұхбаттасқан: Жансая Тұрмағанбет



Олардың шымылдық ашылғаннан бастап көрерменге әсер ететін қызметінің жауапкершілігі таудай. Спектакль тудыруда еңбегі ұшан теңіз. Осы жолы, казақ театр өнеріндегі сценографияның дамуына үлес қосып жүрген айтулы сахна суретшісі, Т.Жүргенов атындағы ҚазҰӨА ғылыми жұмыстар жөніндегі проректоры, философия ғылымдарының докторы, профессор Қабыл Заманбекұлы Халықовпен сценография, жалпы театр өнері төңірегінде әңгіме құрған едік. Сұхбат барысында суретшінің кеудесінен қазылған сырлары мен тұшымды ойларына куә болдық. 

 

Сценографияның сыртқы қалыбы, ішкі мазмұны көбіне театр өнерінің айналасындағыларға ғана мәлім. Оның теориялық анықтамасын жақсы білеміз, ал суретші Қабыл Халықовтың не қосары бар?

Сценография – техникалық мамандық, сахнадағы спектакль туралы бірінші мағлұмат беретін қойылымның сыртқы терісі іспеттес. Оның өзіндік үлкен даму тарихы бар. Көне Грекиядағы театрдың тууынан бастау алып, қайта өрлеу, жаңа дәуір сияқты барлық кезеңдерде техниканың дамуымен бірге жасап келе жатқан театр өнерінің бір саласы. Сонымен қатар, декорация актердің сахнада өмір сүруіне толықтай мүмкіндік беретін сахналық құрал. Тіпті, кейде сценографияның өзі кейіпкер ретінде ойнайтындай кездерге де тап болып жатамыз. Дамыған техниканың мүмкіндіктері ылғи да жаңа көркемдік «тіл» туғызады. Яғни, сценографияның көркемдік-айқындық құралдары – жай ғана мата, ағаш материалдары емес. Техника жарығы, проекциялар, неше түрлі эффектілер арқылы сценографиялық шешімдер жасауға болады. Жалпы айтқанда, сценография – бейнелік (визуал) режиссура.

 

Расында да, театр режиссурасының бейнелік сипатын жасайсыздар. Шымылдық ашылғанда, көзімізге бірден түсетіні сол, сценография ғой. Соған қарап-ақ спектакльдің қандай бағытта екенін түсінуге болады. Алғашқы әсер ең алдымен сіздердің жұмыстарыңызбен өлшенетіні даусыз. Осы жауапкершілікті режиссер сіздерге толық жүктей ме әлде белгілі бір дәрежеде оның да үлесі бола ма?

Қай режиссер болса да, суретшіге актерлермен жұмыс істемей тұрып, еркіндік береді. Өзінің ойын түсіріп, қойылымның макетін жасап, декорацияның эскизін, концепциясын құру үшін деп алдын ала мүмкіндік беріледі. Ол кезеңде сценограф өзін көрсете алмай, айтарлықтай дүние ұсына алмаған болса, режиссер амалсыздан: «Маған мынадай нәрсе керек, соны істеп берсең болды», - дегендей, суретшінің шығармашылық әлеуетіне байланысты шарт қояды. Ал, режиссер мен суретші арасында жақсы тандем орын алған жағдайда, екі өнер адамының шығармашылық қуаты бір-бірін толықтырып, көркемдік деңгейдің биігіне жете алады. Өмір бойы бір ғана суретшімен жұмыс істейтін режиссерлер бар. Бір-бірінен жаңашылдық іздеуден шаршамау – ғажап процесс.

 

Сіздің сондай жиі жұмыс істейтін режиссерлеріңіз бар ма қазақ театрына?

Мен сахнаның королі емеспін ғой (күліп). Есенгелді Тұяқов, Айбек Орынбасаров секілді театрға өмір бойы қызмет етіп келе жатқан шеберлер бар. Мен олар сияқты тұрақты спектакльдер қоймаймын. Дей тұрғанмен, әртүрлі жылдары еліміздегі басты театрлар сахнасына қойылған спектакльдермен жұмыс істедім. Ең алғашқы жұмысым – Ғ.Мүсірепов атындағы балалар мен жасөспірімдер театрында режиссер Қ.Қасымовтың сахналауымен қойылған Д.Исабековтың «Алыстан келген ананас» спектаклі болған. Кейін, режиссер Ж.Хаджиевпен бірге «Тұрымтайдай ұл еді», «Күшік күйеу» спектакльдерін қойдық. Сондай-ақ, Н.Жақыпбай, Т.Теменов, М.Ахманов, А.Кәкішевалармен бірге жұмыс істедім. А.Кәкішевамен біраз спектакль қойдым. Ол кісімен жұмыс істеген маған өте ыңғайлы.


"Таңсұлу" спектаклі. Режиссері - А.Кәкішева

Осы орайда, бірге жұмыс істеу туралы ұсыныс кімнің тарапынан түседі?

Ол әркезде әрқалай болады. Негізінен, бізді шығармашылық байланыстыратын бір ұстаз болғандықтан бірге жұмыс істеу ыңғайлы деп ойлаймын. Өнертанушы, профессор Болат Байжігітовтен қатар білім алғанбыз. Айта кететін бір жайт, Әуезов театрында сахналанған «Таңсұлуды» да, «Аттила мен Аэцийді» де театр басшылығына мен ұсынған болатынмын. «Таңсұлуды» өзімнің ұстазым Ғарифолла Есімов жазған. Оның «Жар жағасында» деген кітапшасында адамның жаны түршігетін, әлемнің, ғарыштың, тағдырдың алдындағы адамның жағдайы ұсынылған қызықты әңгімелері бар. Автор негізгі сюжетті ұсынады да, оның шешуін басқа адамға қалдырады, сонысымен ерекше. Өзің іліп алып кетуіңе, фантазияңның қалықтап ұшуына мол мүмкіндік береді. Ол – рахат сезім. Пьесаны Есаға (Е.Обаев) оқып көріп, пікірін айтты. Кейін театрдың сол кездегі директоры Е.Жуасбек те бұл ойды қолдайтынын білдірді. Әйткенмен, бір жағдайларға байланысты пьеса бір-екі жыл театрда жатып қалды. Кейін, реті келіп, «Таңсұлуымыз» шықты сахнаға.

 

Ал, «Аттиланың» сахнаға келуі қалай болды?

Бір жолы мен Франияда Григорий Томский деген кісінімен әңгімелес болғанымда, ол маған: «Мен Еділ қағанды Еуропаға танытып, мойындатып, дипломатиялық тұрғыда олардың тарихи таптаурынды көзқарастарын жою жолында қанша күресіп келе жатырмын. Аттила туралы қалыптасқан қанішер, жауыз деген ойларға тойтарыс беретіндей бір қозғалыс болу керек. Менің осындай шығармам бар еді. Сен театрда істейді екенсің, осыны қойғандарың жөн», - деп ұсыныс білдірген. Сөйтіп, ол ойды мен де қолдай кетіп, шығарманы елге әкелдім. Әдебиеттанушы, аудармашы Ә.Бөпежанова оны ана тілімізге тәржімалап, сахнаға бейімдей отырып, қазақша нұсқасын жасады. Пьесаны театрға ұсынғанымызға бес жылдай болды, негізі. Тапсырғаннан кейін екі жыл өткен соң, дайындығы басталып жатқан кезде, басшылық өзгеріп, оны тағы кейінге қалдырды. Негізі сол кезде оны «Авиньон» фестиваліне апаруымыз керек болатын. Барамыз деп жүргенде әлгіндей жағдайлар болып, ол ойымыз іске аспай қалды. Шығармашылық құрамның қаншама еңбегі, дайындығы ақталмай қалғанына қынжылып қалдық біраз. Бірақ, Еділ бабамыздың рухы қолдаған болар, әйтеуір, тағы бір сәті түсіп, театр директоры С.Әбдіхалықов «Бізге тарихи драмалар керек», - деп, спектакльді ұнатып, биылғы маусымда премьерасын жасадық. Қазақ театрында бұрын болмаған технологияны пайдаланып жасадық. Голографиялық проекциялар түсіретін, «3D меппинг» әдісін жасау үшін сетканы арнайы Австриядан алғыздық. Компьютерлік графика жасайтын мамандарды тартып, жаңа форматтағы тарихи драманы сахналадық.


"Аттила мен Аэций" спектаклі. Режиссері - А.Кәкішева

Инновациялық технологияларды қолдану сіздің ойыңыз болды ма әлде режиссердің шешімі ме?

Оны мен ұсындым. Еділ патшаның сарайында өтетін оқиғалар кезінде сетканың бетіне жұқа мата түсірілді. Негізгі декорация – экран. Кәсіби атауы жоғарыда айтып өткенімдей, «3D меппинг» деп аталады. Әлем театрлары әлдеқашан қолданысына енгізген әдіс. Бізге де пайдалануға болады екен (күліп). Бірақ, бір өкініштісі мамандар жетіспейді.

 

Біздің еліміздегі осы мультимедиялық сценография мамандарын дайындау процесі қалай жүруде?

Академия басшылығы алдыңғы жылы осы «Мультимедиялық сценография» мамандығын енгізген болатын. КБТУ мен Сәтбаев университетінің компьютерлік технология лабораториясы жабылып қалғанда, сол жақта жұмыс істеген үндістаннан келген Манжит есімді білікті маманды біз жұмысқа тартқанбыз. Бүгінде дәріс оқып, практика жүзінде де білімімен бөлісуде. Декорацияны жасау, оған жарық беру, проекция түсіруден бастап бәрін үйретеді. Жалпы, дәл осы технологиялармен жұмыс істеуде әзірге дайын мамандар аз. Үлкен жауапкершілік пен жоғары біліктілікті қажет етеді. Негізі, бізден бітірген техниканың тілін жетік білетін мамандар бүгінді үлкен концерттерде, шоулардың басы-қасында жүріп, көлемді табыс тауып жүр. Жасыратыны жоқ, аса жоғары бағаланатын мамандық.

 

Бәлкім, сол үшін де осы мамандыққа келетіндердің саны көбейетін болар. Ал сіздің осы мамандықты таңдауыңызға не себеп болды?

Мен, алдымен, Гоголь атындағы Алматы көркемсурет училищесінде төрт жыл оқыдым. Кейін, театрға деген қызығушылығым оянып, Мәскеу көркем өнер академиясында профессор Курилко-Рюмин шеберханасында «Театр сәндік өнеріне» оқуға түстім. Алғашында сценографиядан кескіндемеге ауысқым келіп жүрген кездер болған. Сонда ұстаздарымның: «Ертеңгі күні сұранысқа ие маман боласың. Бәрі экономист пен заңгер болып шығады делік, ал сенің салаңда маман аз. Дұрысы, осында қал», - деген сөздеріне тоқтап, сценографияда қалдым. Сол оқыған жылдары ұққаным – суретші театрға жаңа серпін беретіндей, селт еткізетіндей жаңалық ашу керек. Ол қандай жаңалық болуы мүмкін? Ол декорация материалы арқылы, әлде кеңістіктің оқылуынан немесе актерлерге жаңаша мүмкіндік сыйлау тұрғысынан, тіпті, спектакльге жаңа концепция беретін жаңалық болуы ғажап емес. Сол жаңалықтың жаршысындай жарқылдап, менмұндалап тұрумен қатар, терең мағынаға жетелеуі қажет. Енді, әр суретшінің сахналық баяндау тілі әртүрлі ғой. Кейде спектакльдің не туралы екенін білдірмей, жасырын жолмен жеткізетіндер болады. Сахнаның ондай да жұмбақ сырлары бар. Жалпы, қазір жаһандану заманында өмір сүріп жатырмыз ғой. Әр дәуірдің ғылыми жетістігі сценографияны да ілгерілетіп, теория, тәжірибелік жаңалықтарымен байытып жатады. Соның бәрі жай жылтар боп қалмай, салмақты оймен астасуы керек. Сценография, әсіресе, бүгінгі заманда – өзіндік интерпретация, жеке қабылдау түйсігін қосу арқылы бейне тудыруды аса қажет етеді.

 


"Жүрегімнің иесі" спектаклі. Режиссері - Ә.Оспанбай

Қандай да бір спектакльдің сахналық сұлбасын жасарда, ең алдымен нені бірінші кезекке қоясыз?

Ең негізгі мақсат – көрермен сол жерден бірнәрсе алып қайту керек деген ой. Ол кинода да, театрда да жоқ «сұмдық» нәрсе болу керек мен үшін. Мына физикалық әлемнің барлық заңдылықтарын өзгертіп, қиял-ғажайыптың мүмкін екендігін көрерменге дәлелдеп, қанаттандырып шығаруың керек. Драматургиялық материалдың көтеретін идеясы, салмағы, мазмұны бір бөлек әңгіме. Ал, біздің жұмысымыз – соның сыртқы формасы мен мазмұнын байланыстыру. Екеуінде тұтастық болған кезде ғана көрермен сенеді.

 

Қазақ театр сахнасындағы бүгінгі мәселелерді шешуде сценографияның қызметі мен маңызы қандай?

Аса жоғары. Қазақ театрларында бүгінде оң өзгерістер орын алып жатыр, шынында. Ол дегеніміз, тек қана эффектінің артынан еру емес, спектакльдің тұтастығын, мизансценасын, көркем шешімдерін іздеуде. Ал, сценография турасында ерекше бейнелік шешім табу маңызды. Физикалық әлемнен метафизикалық әлемге өткізіп жіберетін, мүмкін емес, санаға сыймайтын нәрселердің бар екенін мойындататын, қабылдататын әрекеттер жасалуы керек. Сценография кеңістігіне дек декорация емес, дыбыс, жарық, костюм де кіреді. Сондықтан, олардың даму тенденциясы бүгінгі театр үшін маңызды деп айта аламын.

 

Спектакль сұлбасын режиссер анықтаған формаға байланысты жасайсыз ба, әлде өз суреткерлік ойларыңызды бірінші планға қоясыз ба? Жалпы, режиссердің сіздің шешімдеріңізбен келіспеген сәттер сіздің тәжірибеңізде кездесті ме?

Бір спектакльдің ішінде бір режиссердің ойымен көп жерде келіспейтіндей де кездер болады. Немесе, режиссердің ойы маған қиял бітіріп, «дұрысы, солай етсем бе екен?» деген ойға қалдыратын да сәттер болады. Сондықтан, бұл біржақтылыққа салынбайтын, аса күрделі процесс.

 

Спектакль сахнаға шыққанға дейін дайындық кезеңінің бәрінде шығармашылық ұжыммен бірге боласыз ба?

Әрине, тастап кетсең – нағыз катастрофа орын алады ғой (күліп). Әрине, ондай жағдай болмағаны дұрыс. Жаңа дүние тудыруда оның азабы-тозағының бәрін бірге көріп, сезбейінше, бәрі бекер. Соған шыдасаң, тәтті дәмін татасың. Мысалы, бір суретшілер: «Мен макетін жасап кеттім, соны облыс театры қойып жатыр», - деп тастап кетіп жатады. Мен, өз басым оған сенбеймін. Суретші өзі құсқа айналып, сол оттың ішін айнала ұшып жүру керек.

 

Сіз өзіңіз облыстық театрларға спектакль қойғансыз ба?

Мен жалпы, жиі спектакль қоя бермейтін суретшімін. Облыстық театрларға көп бармадым. Әрине, олардан көп шақыртулар түсетіні рас. Бірақ педагогика, ғылыммен айналысам деп жүріп, кейінге қала берді.

 

 

Ғылым деп қалдыңыз ғой, әңгімемізді осы ауылға қарай бұрсақ. Сценография жеке нысан ретінде жалпы және қазақ театртану ғылымында қаншалықты зерттелді немесе зерттеліп жатыр?

Жалпы, мені әлемдік сценография сферасында не болып жатқандығы қызықтырады. Сондықтан, студенттерді халықаралық фестиваль, конференцияларға апарып тұрамын. 2011, 2015 2019 жылдары Прага фестиваліне апарғанымда бір байқағаным, әлемде сценографиялық дискурс бар. Сценография ғылымсыз, оның пайымдау, түсінігінсіз артта қалады. Ол заманауи өнер түрі ретінде күн сайын өзгеріп, дамып отырады. Сондықтан оның ғылым ретінде дамып отыруы да маңызды. Ал, еліміздегі сценографияның ғылыми нысан ретінде зерттелу қарқыны да жаман емес. М.Әуезов атындағы өнер институты да, біздің академияның ғалымдары да зерттеп, талдап, жазды, жазып та жүр. Жазыла берер-ау, бірақ, сценография содан өзгеріп кете ме? Мақтағаннан, не даттағаннан. Қазіргі сценографияның ең бірінші кезектегі талабы – жаңа драмаға, әлемнің сценография жаңалықтарына жақын болу. Олардың үнін, тілін, түсіну. Суретші бір қапаста отыра беріп, дүниенің ар жағында не керемет болып жатқанын оқып, білмесе, ғылым да болмайды, шығармашылық та болмайды – тоқырау болады.

 

Жалпы, сценография – спектакльдің маңызды атрибуты екенін жақсы білсек те, сахна суретшілеріне көбіне жеткілікті назар аударылмай қалатыны бар. Сіздің ойыңызша, қазақ театр сценографтары өз дәрежесінде еленіп жатыр ма?

Біздің театрларда «Сценографтардың атын айтпай қойыпты» дегенді естімеппін, өз басым. Көрермен мен сыншыларға ұнаса, бәрібір атың көлеңкеде қалмайды. Қазір, «халық театрға бармайды» деген уақыттан өттік қой. Бүгінгі көрерменнің өресі биік, талғамы жоғары.

 

Өресі биік көрерменге лайықты қызмет атқарып жатыр ма қазақ театры? Мәселен, тарихи драмалар көрермен қызығушылығын ақтай ма?

Біздің Әуезов театрында тарихи жақсы спектакльдер көп. Әлі де қойылар. Жастар мен аға буын іздеп келетіндей тәрбиелік мәні жоғары қойылымдар бар. Мен оған ризамын. Шетелдіктер оған қалай қарайтынын білмеймін. Оларда мюзикл, коммерциялық, драма театрлары да бар. Әр мемлекет әртүрлі ғой. Әр қоғамға театр өнері өзінің институты жасап жатыр. Мәселе, сол қоғамның дамуы үшін не қажет екенін таба білу керек. Халық қабылдамайтын, дайын болмаған спектакльдер қойып, уақытынан озып жатқан театрлар да жақсы. Кейде қоғамдық саяси формацияларға байланысты театр өнері алға жылжымай да қалатын кезеңдер болады. Біреулер «Театр тәрбиелейтін құрал емес» деп есептейді.

 

Ал, сіз қалай ойлайсыз?

Мен қазақ ұлтының өкілі ретінде театр ұлтқа да, тарихқа да жаңашылдыққа да бірдей қызмет ететін құрал болуы керек деп ойлаймын. Әмбебап. Заманауи технологиялар арқылы бабаңды тануға, ерлігін насихаттауға болады. Бірақ, әріптесіміз театртанушы Сәния Қабдиева басқаша ойлайды. Театр тек өзінің театрлық мәселелерін ғана шешіп, соның формаларымен жүруі керек дейді. Ол да дұрыс. Бірақ, біздің театрымыз, тарихи драмалық жанрда дамып жатса, оның айыбы жоқ деп есептеймін. Мәселен, «Аттила мен Аэцийді» қоярда еуропалық көрермен де қабылдай алатын деңгейде жасауға тырыстық.

 

Cіздің жолыңызды қуған сценограф шәкірттеріңіз бар ма?

Шәкірттерім бар. Осы Т.Жүргенов атындағы өнер академиясын бітірген Дүйсенбай Берік, Бисембаева Айдана сынды студенттерім бүгінде жас театр суретшілері ретінде танылып жатыр. Өзім ұстаздарымнан басқаша болуға тырысқандықтан ба, шәкірттерімнің де солай болғанын қалаймын. Оларға өзімде жоқты беруге тырысамын. Театрларда жұмыс істеп жатқандарымен қатар, педагогикамен айналысып жүргендері де бар.

 

Ұстаздан шәкірт озады дегенге снесіз ғой, демек?

Әрине, сабақ беріп отырғанда да жарысып отырамын (күліп). Мынауың дұрыс емес деп, шәкірттерімнің меселін қайтарған емеспін. Әр уақытта айтатыным – адам өз жүрек қалауымен ойлауы керек. Әлемнің кіндігін, дүниенің орталығын өзіміздің жүрегімізден осы аудиторияда отырып іздеуіміз керек. Бәленбай жерде түгенше бар екен деп, соның артынан кетсең, екінші сорт боласың. Сценограф – сиқыршыдай болуы керек. Керемет технологиялар арқылы адам қиялының қауқары жетпейтін, ертегідегідей неше түрлі сиқырлы дүние шығаруы керек деп олаймын. Адамның материалдық әлемге деген сенімін құлатып, ғарышқа барып қайтатындай деңгейге жеткенде ғана, мақсат орындалмақ. Менің түсінігімдегі сценография – соған жол ашуы керек.

 

Қабыл Заманбекұлы, әңгімеңізге көп рахмет! Қазақ театрына береріңіз таусылмасын! Сахнаның сиқыршылары көбейсін деп тілейміз.